Kościół św. Mikołaja w Bączalu Dolnym spłonął
Kościół św. Mikołaja w Bączalu Dolnym był jednym z najcenniejszych przykładów drewnianej architektury sakralnej południowo-wschodniej Polski. Przez ponad trzy stulecia przetrwał zmieniające się czasy, wojny, przebudowy i kolejne pokolenia mieszkańców ziemi jasielskiej. Wzniesiona najpóźniej w 1667 roku świątynia przez dziesięciolecia była także jednym z najważniejszych obiektów Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku.
16 sierpnia 2026 roku dotarła jednak tragiczna wiadomość. Drewniany kościół spłonął w pożarze na terenie sanockiego skansenu. Ogień zniszczył konstrukcję, która przez ponad 350 lat była materialnym świadkiem historii Bączala Dolnego i całego regionu.
Według informacji zawartych w udostępnionym materiale, ogień rozprzestrzenił się bardzo szybko. Mimo akcji ratowniczo-gaśniczej zabytkowej świątyni nie udało się uratować. Jednocześnie szczególnego znaczenia nabiera fakt opisany w przekazanym artykule dotyczącym pożaru. Wśród ognia miał przetrwać drewniany krzyż, co stało się niezwykłym symbolem tego tragicznego wydarzenia.
Relacja o pożarze i ocalałym drewnianym krzyżu w sanockim skansenie
Dzisiaj historia kościoła nabiera więc jeszcze większego znaczenia. Warto przypomnieć, skąd pochodziła ta niezwykła świątynia, jak wyglądała, jakie skarby kryło jej wnętrze i dlaczego przez lata była tak ważnym zabytkiem drewnianej architektury.
Historia Bączala Dolnego sięga średniowiecza
Historia miejscowości jest znacznie starsza od samego kościoła św. Mikołaja. Pierwsza pisemna wzmianka o Bączalu Dolnym pochodzi z 1124 roku. Z kolei za datę erygowania miejscowej parafii przyjmuje się rok 1348. W średniowieczu jej zasięg obejmował między innymi Bączal Dolny, Bączal Górny, Opacie, Jabłonicę oraz Lipnicę Górną.
Już przed 1400 rokiem istniał tutaj drewniany kościół, o którym wspominał Jan Długosz. Świątynia ta nie przetrwała jednak kolejnych stuleci. Najprawdopodobniej została zniszczona w okresie potopu szwedzkiego. Przed 1643 rokiem powstała natomiast kaplica określana jako Murowana Figura.
Historia drewnianego kościoła, który znamy z późniejszych opisów, rozpoczęła się w XVII wieku.
Kościół św. Mikołaja powstał w XVII wieku
Nową, dużą drewnianą świątynię pw. św. Mikołaja wzniesiono najpóźniej w 1667 roku. Jej fundatorem był Jan Łętowski, ówczesny właściciel ziem klucza bączalskiego. Kościół powstał w tradycji późnogotyckiej i od początku wyróżniał się nie tylko rozmiarami, lecz także charakterem obronnym.
Świątynia została poświęcona w 1639 roku przez biskupa Tomasza Oborskiego, natomiast uroczysta konsekracja nastąpiła w 1669 roku. W źródłach pojawiają się różne informacje dotyczące osoby konsekratora. Wskazywano między innymi biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebickiego lub Mikołaja Oborskiego.
Kościół przez kolejne stulecia służył miejscowej parafii. W 1848 roku do jego bryły dobudowano murowaną kaplicę o powierzchni około 30 m². Świątynię poddawano również pracom restauratorskim, między innymi w 1865 i 1974 roku.
Drewniana architektura, która wyróżniała kościół w Bączalu Dolnym
Kościół św. Mikołaja był dużą, orientowaną świątynią drewnianą (Kościół Bączal Dolny). Zbudowano go z ciosanych toporem bali jodłowych, które posadowiono na kamiennej podmurówce. Konstrukcja zachowywała tradycję gotycką, a jednocześnie posiadała cechy charakterystyczne dla drewnianego budownictwa sakralnego Małopolski.
Korpus miał około 20 metrów długości i 10 metrów szerokości nawy. Kościół posiadał trójdzielną sylwetkę, zamknięte trójbocznie prezbiterium oraz nawę wykonaną w konstrukcji zrębowej. Do świątyni przylegała zakrystia ze skarbczykiem, a od strony frontowej znajdowała się wieża wykonana w konstrukcji słupowo-ramowej.
Charakterystycznym elementem były także podcienia, czyli tak zwane soboty. Dach pokrywał gont. Gontem zabezpieczono również część ścian oraz wieżyczkę na sygnaturkę. Taka forma tworzyła wyjątkową sylwetkę, która przez lata stała się jednym z rozpoznawalnych elementów sanockiego skansenu.
Zabytkowe wnętrze pełne niezwykłych szczegółów
Równie interesujące jak sama bryła było wnętrze kościoła. Zachowany wystrój łączył elementy późnogotyckie, renesansowe, barokowe i rokokowe. Dzięki temu świątynia była nie tylko przykładem drewnianej architektury, lecz także wyjątkowym zabytkiem sztuki sakralnej.
Wśród najcenniejszych elementów znajdował się barokowy ołtarz główny z obrazem św. Walentego. W kościele znajdowało się również barokowe tabernakulum w kształcie tureckiego namiotu. Szczególną uwagę zwracała późnogotycka belka tęczowa z figurami Maryi i św. Jana pochodząca z XVI wieku.
W świątyni znajdowały się także barokowe ołtarze boczne, krucyfiks datowany na koniec XVI lub pierwszą połowę XVII wieku, późnorenesansowa ambona oraz późnogotycka figura Chrystusa Zmartwychwstałego. Zachowały się również późnogotyckie portale i okucia drzwi.
Warto wspomnieć także o późnogotyckiej chrzcielnicy ozdobionej heraldycznymi liliami. Wśród obrazów znajdowały się między innymi dzieła przedstawiające Cierniem Koronowanie, św. Annę Samotrzeć, św. Antoniego Padewskiego z Dzieciątkiem oraz Ukrzyżowanie.
Wyjątkowym elementem były również zabytkowe organy z połowy XVII wieku. Ich barokowy prospekt zdobił złocony ornament, a całość znajdowała się na emporze wspartej na drewnianych filarach. W nawie zachowała się także kamienna posadzka oraz fragmenty XVII-wiecznej polichromii.
Kościół został doceniony jeszcze przed przeniesieniem do skansenu
Wartość świątyni dostrzegano już pod koniec XIX wieku. W 1896 roku zainteresował się nią między innymi krakowski historyk sztuki Stanisław Tomkowicz. Kolejne zainteresowanie zabytkiem wiązało się z działalnością profesora Tadeusza Szydłowskiego, który opisywał go w 1928 roku.
Było to szczególnie istotne w czasach, gdy drewniane świątynie nie zawsze cieszyły się takim zainteresowaniem jak dzisiaj. Kościół z Bączala Dolnego stosunkowo wcześnie został więc dostrzeżony jako wartościowy przykład dawnej architektury.
W 1959 roku wpisano go do rejestru zabytków. Był wówczas jednym z pierwszych tego typu obiektów oficjalnie uznanych za zabytek w powiecie jasielskim.
Z Bączala Dolnego do sanockiego skansenu
Kościół jeszcze do 1974 roku stał w Bączalu Dolnym, w sąsiedztwie nowej świątyni Imienia Maryi. W latach 1974–1975 został zdemontowany i przeniesiony do Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku.
W sanockim skansenie otrzymał nowe miejsce w sektorze pogórzańskim. Stał się jednym z najważniejszych eksponatów muzeum oraz częścią opowieści o tradycyjnej architekturze południowo-wschodniej Polski.
Świątynia była również związana ze Szlakiem Architektury Drewnianej województwa podkarpackiego. Wpisano ją do Trasy nr II, określanej jako trasa sanocko-dynowska.
Dla osób odwiedzających skansen był to więc nie tylko stary kościół w Bączalu Dolnym. Był to przede wszystkim autentyczny fragment historii, który można było zobaczyć z bliska.
Kościół miał również swoją „miniaturę”
Ciekawostką jest fakt, że świątynia z Bączala Dolnego została odtworzona w miniaturze w Centrum Kultury Ekumenicznej im. św. Jana Pawła II w Myczkowcach.
Model powstał w skali 1:25. Centrum prezentuje repliki najstarszych drewnianych obiektów sakralnych z terenów Pogórza, Beskidu Niskiego i Bieszczadów.
Dziś ta miniatura może mieć szczególną wartość. Po zniszczeniu oryginalnej świątyni przypomina bowiem jej dawną sylwetkę i pozwala zachować pamięć o obiekcie, którego nie można już zobaczyć w rzeczywistej postaci.
Kościół w historii regionu i kulturze
Kościół św. Mikołaja był związany z wieloma postaciami lokalnej historii. Wśród osób związanych ze świątynią i parafią wymieniani są między innymi księża Stanisław Bartmiński, Stanisław Czerniec, Antoni Dobrzański, Stanisław Kołodziej, Tadeusz Stugała, Marian Szarek, Ludwik Wypasek oraz Florian Zając.
Świątynia pojawiała się także w kulturze popularnej. W 1986 roku jej wizerunek znalazł się na znaczku pocztowym Poczty Polskiej o nominale 5 zł. Sylwetkę kościoła można było również zobaczyć w jednym z odcinków serialu „Ojciec Mateusz”.
To pokazuje, że drewniany kościół z Bączala Dolnego przestał być wyłącznie lokalnym zabytkiem. Z czasem stał się rozpoznawalnym symbolem dawnej architektury regionu.
Wokół kościoła zachowało się więcej śladów historii
Świątynię otaczał zrekonstruowany kamienny murek z dwiema bramami. Na terenie znajdował się również drewniany krzyż misyjny oraz niewielkie lapidarium z historycznymi krzyżami i kamieniami nagrobnymi.
Warto pamiętać również o szerszym kontekście historycznym Bączala Dolnego. W czasie I wojny światowej okolice zostały dotknięte ciężkimi walkami, szczególnie podczas bitwy pod Gorlicami w maju 1915 roku. Na terenie parafii znajdują się dwa cmentarze wojenne, na których spoczywa łącznie 315 żołnierzy.
Dzięki temu historia miejscowości nie kończy się na jednym zabytku. Kościół był częścią znacznie większego krajobrazu kulturowego, religijnego i historycznego ziemi jasielskiej.
Co zostało po kościele św. Mikołaja?
Pożar z 16 sierpnia 2026 roku zakończył fizyczną historię świątyni. Zniknęła drewniana konstrukcja, która przez ponad trzy stulecia była świadkiem historii.
Nie oznacza to jednak końca historii kościoła.
Pozostają fotografie, dokumenty, opracowania historyczne, opisy architektoniczne, wspomnienia mieszkańców oraz materiały muzealne. Pozostaje także miniatura w Myczkowcach. Ważnym symbolem pozostaje również informacja o drewnianym krzyżu, który według relacji dotyczącej pożaru przetrwał ogień.
W pewnym sensie historia kościoła właśnie zmieniła swój charakter. Przez wiele lat można było wejść do jego wnętrza, dotknąć drewnianych ścian i zobaczyć zabytkowe wyposażenie. Teraz jego poznawanie będzie opierało się przede wszystkim na tym, co zostało zapisane i utrwalone.
Dlaczego warto pamiętać o drewnianym kościele z Bączala Dolnego?
Drewniane świątynie są szczególną częścią polskiego krajobrazu kulturowego. Powstawały z lokalnego drewna, były związane z konkretnymi społecznościami i przez dziesięciolecia, a czasem przez całe stulecia, towarzyszyły mieszkańcom podczas najważniejszych wydarzeń życia.
Kościół św. Mikołaja w Bączalu Dolnym był właśnie takim miejscem. Łączył historię architektury, religii, sztuki i lokalnej społeczności. Jego wartość wynikała nie tylko z wieku, lecz także z autentyczności i liczby zachowanych elementów wyposażenia.
Dlatego jego utrata jest czymś więcej niż stratą jednego drewnianego budynku. To utrata wyjątkowego fragmentu krajobrazu kulturowego Podkarpacia.
Kościoła św. Mikołaja nie zobaczymy już w Bączalu Dolnym ani w sanockim skansenie. Możemy jednak nadal poznawać jego historię i przypominać kolejnym osobom, jak niezwykłym był zabytkiem.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
