Kasztel w Szymbarku. Renesansowy dwór obronny u stóp Beskidu Niskiego, który zachwyca historią i architekturą
Kasztel w Szymbarku leży w województwie małopolskim, w powiecie gorlickim, nad rzeką Ropą. Miejscowość położona jest pomiędzy północnymi krańcami Magury Małastowskiej oraz Maślanej Góry. Dzięki temu okolica łączy historię, architekturę i górskie krajobrazy.
To miejsce szczególnie spodoba się osobom, które lubią podróże po mniej znanych zakątkach Polski. Z jednej strony czeka tu renesansowy zabytek, a z drugiej beskidzkie widoki, drewniana architektura i spokojny klimat Pogórza.
Początki Szymbarku i ród Gładyszów
Historia Szymbarku sięga XII wieku. Początkowo osada należała do dóbr królewskich. Jednak przełom nastąpił w 1359 roku, kiedy król Kazimierz Wielki przekazał okoliczne ziemie rycerzowi Janowi Gładyszowi herbu Gryf.
Rodzina Gładyszów szybko stworzyła tutaj swoją główną siedzibę. Szymbark stał się centrum ich rozległych dóbr, określanych później jako Dominium Ropae. To właśnie oni rozpoczęli budowę niezwykłego dworu obronnego, który dziś znamy jako Kasztel w Szymbarku.
Budowę prowadzono etapami. Pierwsze prace ruszyły około 1530 roku, natomiast całość ukończono pod koniec XVI wieku, prawdopodobnie między 1585 a 1590 rokiem.
Dlaczego to nie zamek, lecz kasztel?
Wielu turystów zastanawia się, dlaczego obiekt określa się mianem kasztelu, skoro nie przypomina klasycznej średniowiecznej warowni.
Odpowiedź jest prosta. W XVI wieku dawne zamki zaczęły tracić znaczenie militarne. Szlachta potrzebowała wygodnych rezydencji, które nadal dawały podstawową ochronę, ale jednocześnie podkreślały prestiż właściciela.
Tak narodziły się renesansowe dwory obronne. Kasztel w Szymbarku stał się jednym z najlepszych przykładów tego typu budowli w Polsce.
Zachowano elementy obronne, lecz dodano funkcje mieszkalne i reprezentacyjne. Dzięki temu budowla stała się czymś pomiędzy zamkiem a pałacem.
Renesansowa architektura, która zachwyca do dziś
Kasztel powstał z miejscowego kamienia łamanego oraz cegły. Obiekt wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach około 20 × 13 metrów.
Najbardziej charakterystycznym elementem są cztery narożne wieże alkierzowe. Ich górne kondygnacje wysunięto poza lico murów i oparto na kamiennych kroksztynach.
Całość wieńczy efektowna attyka arkadowa ozdobiona dekoracjami sgraffitowymi. Motywy geometryczne przeplatają się tutaj z fantastycznymi maskami, co nadaje budowli wyjątkowy charakter.
Wnętrze składa się z trzech kondygnacji:
- piwnic ze sklepieniami kolebkowymi
- parteru z sienią i izbami mieszkalnymi
- piętra z salą reprezentacyjną i alkierzami
Do dziś zachowały się fragmenty kominków, kamienne portale oraz resztki polichromii ściennych.
Legendy o skarbach i tajemniczych przejściach
Jak przystało na dawną siedzibę rycerską, także Kasztel w Szymbarku doczekał się własnych legend.
Najbardziej znana opowieść mówi o ukrytych pod budowlą skarbach. Według podań miały znajdować się w tajemniczej jaskini pod dworem, której pilnowały diabły.
Inna legenda wspomina o czterech córkach Gładyszów. Każda z nich miała mieszkać w innej wieży. Powodem miały być ich zupełnie odmienne charaktery.
Takie historie dodają miejscu klimatu i sprawiają, że zwiedzanie staje się jeszcze ciekawsze.
Od rezydencji do gorzelni i kurnika
Losy kasztelu nie zawsze były jednak tak spektakularne.
Po wygaśnięciu linii Gładyszów obiekt przechodził kolejno w ręce Strońskich, Siedleckich, Bronikowskich, Rogoyskich, Sękiewiczów i Kuźniarskich.
W XIX wieku dawna rezydencja utraciła znaczenie mieszkalne. W jej murach działała gorzelnia i magazyn zbożowy. Później pojawiła się kuchnia dla służby, kurnik oraz pomieszczenia gospodarcze.
Budynek stopniowo niszczał. Ściany zaczęły pękać, dlatego wzmacniano je przyporami.
Dopiero po II wojnie światowej rozpoczęto szeroko zakrojone prace konserwatorskie. Renowacja trwała niemal pół wieku i zakończyła się ostatecznie w 2010 roku.
Zwiedzanie Kasztelu w Szymbarku krok po kroku
Obecnie obiekt działa jako Ośrodek Konferencyjno-Wystawienniczy i oddział muzealny.
Zwiedzanie rozpoczyna krótki film prezentujący historię regionu i samego dworu.
Następnie można odwiedzić kolejne kondygnacje:
- Piwnice
Tutaj przygotowano ekspozycję dawnych naczyń, sprzętów kuchennych i przedmiotów codziennego użytku.
- Parter
Na tym poziomie znajdują się wystawy poświęcone historii rodu Gładyszów oraz kulturze szlacheckiej.
- Piętro
Największą atrakcją pozostaje reprezentacyjna sala oraz alkierze z zachowanymi detalami wnętrz.
W jednej z wież można zobaczyć dawną toaletę, natomiast w innej przygotowano multimedialne stanowiska edukacyjne.
Duże zainteresowanie wzbudza także renesansowa kunstkamera, czyli gabinet osobliwości. Znajdują się tam nietypowe eksponaty, między innymi rozdymka i niewielki aligator.
Drewniany dworek i atrakcje obok kasztelu
W cenie biletu można odwiedzić także drewniany dworek z 1920 roku przeniesiony z Gorlic.
Choć nie jest to oryginalna siedziba dawnych właścicieli, dobrze oddaje klimat ziemiańskiego życia z początku XX wieku.
Tuż obok warto zobaczyć również:
- Skansen Wsi Pogórzańskiej
- Zabytkowy drewniany kościół św. Wojciecha
- Plac rekreacyjny Przystanek Szymbark
- Okoliczne trasy spacerowe i rowerowe
Dzięki temu wyjazd można bez problemu zamienić w całodniową wycieczkę po regionie.
Ciekawostka na koniec
Historycy szacują, że w XVI i XVII wieku na terenach dawnej Rzeczypospolitej mogło istnieć nawet kilkaset podobnych dworów obronnych.
Do naszych czasów przetrwało jednak zaledwie około trzydziestu.
To właśnie dlatego Kasztel w Szymbarku uznawany jest za jeden z najcenniejszych przykładów renesansowej architektury obronnej w Polsce.
Jeśli lubicie historię, drewniane zabytki, górskie krajobrazy i mniej oczywiste miejsca, ten zakątek Beskidu Niskiego zdecydowanie warto odwiedzić.
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
