Cmentarz ewangelicki w Komorowicach Śląskich. Odkryj zapomnianą historię Bielska-Białej
[spis_tresc]W Komorowicach Śląskich, niedaleko ruchliwej ulicy Katowickiej, znajduje się miejsce, o którym nie wie wielu mieszkańców Bielska-Białej. To zabytkowy cmentarz ewangelicki z końca XIX wieku, ukryty wśród drzew i współczesnej zabudowy. Zachowały się tutaj stare nagrobki, historyczna brama, dawna kaplica przedpogrzebowa oraz dzwonnica z dzwonem z 1920 roku. Co więcej, archiwalne dokumenty ujawniają niezwykłe szczegóły dotyczące mieszkańców i historii tej niewielkiej nekropolii.
Cmentarz ewangelicki w Komorowicach Śląskich. Gdzie się znajduje?
Cmentarz ewangelicki znajduje się w Komorowicach Śląskich, jednej z dzielnic Bielska-Białej. Leży niedaleko ronda imienia Ireny Sendlerowej, w pobliżu ulicy Katowickiej, naprzeciwko sklepu Biedronka. Co ciekawe, nekropolii praktycznie nie widać z głównej drogi. Dlatego łatwo ją przeoczyć, nawet jeśli często przejeżdża się przez tę część miasta. Mimo niewielkich rozmiarów cmentarz skrywa ponad 100 lat historii. Ponadto zachował spokojny, parkowy charakter, który wyraźnie odróżnia go od otaczającej zabudowy.
Historia cmentarza ewangelickiego w dawnych Komorowicach Śląskich
Przed II wojną światową Komorowice Śląskie nosiły nazwę Komorowice Niemieckie, po niemiecku Deutsch Batzdorf. Znaczną część miejscowej społeczności stanowili wówczas mieszkańcy wyznania ewangelicko-augsburskiego. Lokalni ewangelicy odgrywali ważną rolę w życiu miejscowości. Prowadzili działalność religijną i oświatową, a także dbali o własne miejsce pochówku.
Początki miejscowej szkoły ewangelickiej sięgają prawdopodobnie pierwszej połowy XIX wieku. Z kolei cmentarz założono w ostatniej ćwierci XIX wieku, czyli około 1875-1900 roku. Najstarsze zachowane nagrobki z czytelnymi datami pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. Dzięki temu nekropolia stanowi cenne świadectwo historii dawnych mieszkańców Komorowic.

Zabytkowa brama, stare nagrobki i parkowy układ cmentarza
Już przy wejściu uwagę zwraca historyczna brama z końca XIX wieku. Tworzą ją ozdobne metalowe wrota, które umieszczono pomiędzy murowanymi, tynkowanymi słupami. Całość uzupełniają charakterystyczne daszki pokryte dachówką. Cmentarz powstał na planie nieregularnego wieloboku. Jego układ przestrzenny ma charakter parkowy, natomiast dwie główne alejki przecinają się pod kątem prostym. W ten sposób tworzą kształt krzyża i dzielą teren na cztery części.
Wśród nagrobków rosną stare lipy, wierzby oraz tuje. Szczególnie interesująco prezentuje się okazała, wieloletnia tuja, która stanowi jeden z charakterystycznych elementów tego miejsca. Co więcej, nie wszystkie mogiły rozmieszczono regularnie. Dzięki temu starsza część nekropolii zachowała naturalny, historyczny wygląd.

Najciekawsze zabytkowe nagrobki
Na cmentarzu można odnaleźć nagrobki z końca XIX i początku XX wieku. Wśród szczególnie interesujących obiektów opisanych w opracowaniu T. Śledzikowskiego z 1995 roku znajdują się:
- Nagrobek Andreasa Gansela z 1904 roku, wykonany w formie kamiennej steli z ozdobnym zwieńczeniem i krzyżem.
- Nagrobek nieznanej osoby z końca XIX wieku, ozdobiony rzeźbą płaczącego aniołka.
- Kilkanaście historycznych steli nagrobnych z końca XIX i pierwszej ćwierci XX wieku.
Ponadto w starszej części cmentarza znajdują się liczne nagrobki pochodzące z okresu II wojny światowej. Każdy z tych obiektów przypomina o mieszkańcach, którzy przez pokolenia tworzyli historię Komorowic.

Dawna kaplica przedpogrzebowa i dzwonnica z 1920 roku
W zachodniej części nekropolii zachował się dawny dom przedpogrzebowy, określany również jako kaplica przedpogrzebowa. Ten niewielki budynek powstał w ostatniej ćwierci XIX wieku. Wzniesiono go z cegły na planie prostokąta, a następnie otynkowano. Obiekt ma jedno pomieszczenie oraz prosty dach dwuspadowy. Na uwagę zasługuje także dzwonnica z dzwonem datowanym na 1920 rok.
Oba obiekty przypominają o dawnych zwyczajach pogrzebowych miejscowej społeczności ewangelickiej. Jednocześnie stanowią ważne elementy historycznej zabudowy cmentarza.
Niezwykły dokument z 1937 roku. Co ujawnia o cmentarzu?
Jednym z najciekawszych źródeł dotyczących historii nekropolii jest dokument opracowany przez ks. dr. Richarda Ernsta Wagnera, duchownego ewangelickiego związanego z Bielskiem.
Publikacja z 1937 roku nosi tytuł Evangelische Schul- und Friedhofsgemeinde A.B. in Batzdorf (Komorowice): Drei Zustandsberichte erstattet in den Gemeinde-Jahresversammlungen 1935, 1936 und 1937.
W tłumaczeniu oznacza to sprawozdania ewangelickiej wspólnoty szkolno-cmentarnej wyznania augsburskiego w Komorowicach, przedstawione podczas dorocznych zebrań w latach 1935, 1936 i 1937. Dokument pokazuje, że cmentarz nie był jedynie miejscem pochówków. Stanowił również część działalności dobrze zorganizowanej wspólnoty, która prowadziła szkołę, zarządzała majątkiem i troszczyła się o nekropolię. Co szczególnie interesujące, sprawozdania pozwalają poznać konkretne wydarzenia z lat 30-tych XX wieku.
Rok 1934. Plany zakupu dodatkowego gruntu
W sprawozdaniu dotyczącym 1934 roku pojawia się informacja o planowanym zakupie pasa gruntu sąsiadującego z cmentarzem. Teren należał do Georga Urbantkego, jednego z przedstawicieli miejscowej społeczności. Nie wiadomo jednak, czy transakcja ostatecznie doszła do skutku. Dokument potwierdza jedynie, że sprawa pozostawała wówczas nierozwiązana.
Możliwe, że zakup miał umożliwić powiększenie nekropolii lub uporządkowanie jej granic. Nie zachowało się jednak w przytoczonym fragmencie jednoznaczne wyjaśnienie celu tych działań.
Rok 1935. Wybór zarządcy cmentarza
W 1935 roku wspólnota wybrała nowe władze. Funkcję zarządcy cmentarza powierzono Georgowi Urbantkemu, który wcześniej pełnił funkcję kuratora wspólnoty. Z kolei nowym kuratorem został Paul Urbantke. W dokumentach pojawiają się również nazwiska innych osób związanych z działalnością organizacji. Byli to między innymi Andreas Piontek, Carl Urbantke, Paul Pietsch i Georg Perlik.
Dzięki zachowanym zapisom możemy dzisiaj poznać nazwiska ludzi odpowiedzialnych za funkcjonowanie cmentarza niemal sto lat temu.
Georg Urbantke. Zarządca cmentarza ewangelickiego w Komorowicach Śląskich
Jedną z ważnych postaci związanych z historią cmentarza ewangelickiego w Komorowicach Śląskich był Georg Urbantke, który aktywnie uczestniczył w życiu miejscowej społeczności ewangelickiej. W latach 30-tych XX wieku pełnił funkcję kuratora wspólnoty szkolno-cmentarnej. Ponadto był właścicielem gruntu sąsiadującego z nekropolią. Jak wynika z archiwalnych sprawozdań, w 1934 roku prowadzono rozmowy dotyczące zakupu od niego pasa ziemi przy cmentarzu. Nie wiadomo jednak, czy transakcja doszła do skutku. Z kolei w 1935 roku Georg Urbantke został wybrany na zarządcę cmentarza, natomiast funkcję kuratora wspólnoty objął Paul Urbantke. Dzięki dokumentom opracowanym przez ks. dr. Richarda Ernsta Wagnera w 1937 roku znamy dziś nazwisko człowieka, który odpowiadał za opiekę nad tą historyczną nekropolią. Georg Urbantke pozostaje więc jedną z istotnych postaci w dziejach cmentarza ewangelickiego i dawnych Komorowic Niemieckich.

Rok 1936. Remont ogrodzenia i wspólne porządki
W 1936 roku przeprowadzono częściową renowację ogrodzenia cmentarza. Przede wszystkim wymieniono spróchniałe drewniane elementy. W ich miejsce zamontowano betonowe słupy, które stanowiły podpory ogrodzenia. Ponadto członkowie wspólnoty zorganizowali gruntowne sprzątanie terenu szkoły i nekropolii. Prace wykonali wspólnymi siłami. Pokazuje to, jak ważne znaczenie miało to miejsce dla ówczesnych mieszkańców.
Rok 1937. Darowizna na działalność wspólnoty
Archiwalne sprawozdania zawierają również informacje o finansach organizacji. W 1934 roku wspólnota odnotowała niedobór w wysokości 396,45 zł. Rok później niedobór wyniósł 753,29 zł. Natomiast w 1936 roku wykazano nadwyżkę 1104,27 zł. Dodatkowo, w kwietniu 1937 roku anonimowy darczyńca przekazał wspólnocie 500 zł.
Warto jednak pamiętać, że przedstawione kwoty dotyczyły całej organizacji szkolno-cmentarnej, a nie wyłącznie utrzymania nekropolii.
Szkoła ewangelicka i życie mieszkańców Komorowic
Historia cmentarza ściśle łączy się z dziejami miejscowej szkoły ewangelickiej. W roku szkolnym 1935/1936 uczęszczało do niej 19 dzieci. Było wśród nich dziewięciu chłopców i dziesięć dziewcząt. Osiemnaścioro uczniów należało do wyznania ewangelickiego, natomiast jedno było wyznania rzymskokatolickiego. Z kolei w roku szkolnym 1936/1937 szkoła liczyła 20 uczniów, wszystkich wyznania ewangelickiego.
W archiwalnym dokumencie wspomniano także o 95 latach istnienia placówki. Może to wskazywać na początki jej działalności około 1841-1842 roku. Te informacje pokazują, że miejscowa społeczność ewangelicka posiadała własne instytucje i aktywnie uczestniczyła w życiu dawnych Komorowic.
Cmentarz ewangelicki w Komorowicach Śląskich dzisiaj
Obecnie nekropolia składa się ze starszej i nowszej części. W starszej zachowały się historyczne nagrobki, wiekowe drzewa i elementy dawnej architektury cmentarnej. Natomiast w nowszej nadal odbywają się pochówki. Dlatego nie jest to wyłącznie zapomniany zabytek. Cmentarz pozostaje miejscem pamięci, które wciąż pełni swoją pierwotną funkcję. Teren jest otwarty, jednak podczas odwiedzin należy zachować ciszę i uszanować charakter nekropolii.

Czy warto odwiedzić cmentarz ewangelicki w Komorowicach Śląskich?
Zdecydowanie warto, szczególnie jeśli interesuje nas historia Bielska-Białej i mniej znane zabytki regionu. Choć cmentarz jest niewielki, zachował wiele interesujących śladów przeszłości. Można tutaj zobaczyć zabytkowe nagrobki, historyczną bramę, dawną kaplicę przedpogrzebową oraz dzwonnicę z dzwonem z 1920 roku. Co więcej, stare drzewa i parkowy układ alejek nadają temu miejscu wyjątkową atmosferę.
Cmentarz ewangelicki w Komorowicach Śląskich to jeden z mniej znanych śladów wielokulturowej historii Bielska-Białej. Przypomina o mieszkańcach, ich codziennym życiu, tradycjach i wspólnocie, która przez dziesięciolecia troszczyła się o to miejsce.
Jeśli lubisz odkrywać nieoczywiste zabytki, podczas kolejnego spaceru po Bielsku-Białej warto zajrzeć również tutaj.
Źródła:
[1] opracowanie T. Śledzikowskiego „Zabytkowe Cmentarze woj. bielsko-bialskiego” z 1995 roku, przytoczone przez Komorowice.pl;
[2] sprawozdania ks. dr. Richarda Ernsta Wagnera z 1937 roku, Śląska Biblioteka Cyfrowa, wydanie nr 739171
[3] materiały historyczne dotyczące Komorowic Śląskich.


