Cerkiew w Świątkowej Małej
Cerkiew św. Michała Archanioła w Świątkowej Małej to jeden z najcenniejszych przykładów drewnianej architektury sakralnej na Łemkowszczyźnie. Świątynia powstała w 1762 roku i do dziś zachwyca formą oraz bogatą historią. Obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii rzymskokatolickiej w Desznicy. Co istotne, obiekt znajduje się na Podkarpackim Szlaku Architektury Drewnianej i został wpisany do rejestru zabytków już w 1965 roku.
Początki świątyni i zmiany wyznaniowe
Historia cerkwi w Świątkowej Małej sięga co najmniej 1581 roku. Wówczas istniała tu świątynia pomocnicza parafii prawosławnej w Grabiu. Po podpisaniu unii brzeskiej parafia zmieniła obrządek na greckokatolicki. Jednak z czasem pierwotna cerkiew uległa zniszczeniu.
Dlatego w 1762 roku wzniesiono nową drewnianą budowlę. Świątynia pełniła funkcję cerkwi filialnej parafii w Rozstajnem. Następnie, po 1860 roku, została włączona do parafii w Świątkowej Wielkiej. W rezultacie zmiany te wpłynęły na jej dalsze użytkowanie i rozwój.
Przebudowy na przełomie XIX i XX wieku
Na przełomie XIX i XX wieku cerkiew przeszła gruntowną przebudowę. Wówczas dodano wieżę nad przedsionkiem oraz zmieniono pierwotną kopułę namiotową nad babińcem na dach dwuspadowy. Co więcej, przesunięto wieżę w kierunku zachodnim, tworząc dodatkowe pomieszczenie podwieżowe.
Zmiany te częściowo zatarły cechy charakterystyczne dla starszego typu cerkwi północno-zachodnich. Mimo to obiekt zachował swój unikalny, regionalny charakter.
Schizma tylawska i okres opuszczenia
W 1927 roku, w czasie tzw. schizmy tylawskiej, mieszkańcy Świątkowej Małej przeszli na prawosławie. Ponieważ świątynia pozostała własnością greckokatolicką, została zamknięta w 1931 roku. Wierni zaczęli uczęszczać do kaplicy w Świątkowej Wielkiej.
Po wysiedleniach ludności łemkowskiej po 1947 roku cerkiew została całkowicie opuszczona. W konsekwencji szybko uległa dewastacji, a jej wyposażenie zostało częściowo rozkradzione.
Adaptacja na kościół rzymskokatolicki
W latach 50-tych XX wieku świątynię przejęła parafia rzymskokatolicka w Desznicy. Wtedy rozpoczęto adaptację wnętrza do nowych potrzeb liturgicznych. Co istotne, do cerkwi przeniesiono elementy wyposażenia uratowane ze zniszczonej cerkwi w Rozstajnem.
Niestety, w latach 70-tych doszło do kolejnych kradzieży. Zniknęły carskie i diakońskie wrota oraz ikony z rzędu świąt i proroków. Niestety w pełni nie uzupełniono ikonostasu.
Remonty i prace konserwatorskie
W latach 1975–1978 wykonano prace zabezpieczające obiekt. Następnie w 1991 roku przeprowadzono konserwację ikonostasu oraz wybranych ikon. Najważniejszy remont miał jednak miejsce w 2010 roku.
W jego trakcie wymieniono podwaliny, fragmenty zrębu ścian, szalunki oraz gontowe pokrycia dachowe. Ponadto zakonserwowano ikony i przywrócono pierwotną dekorację malarską wieży. Dzięki temu świątynia odzyskała dawny blask.
Architektura cerkwi w Świątkowej Małej
Cerkiew jest budowlą drewnianą o konstrukcji zrębowej. To trójdzielny orientowany obiekt. Składa się z babińca, nawy oraz prezbiterium. Od zachodu znajduje się wieża o konstrukcji słupowo-ramowej, z przedsionkiem w przyziemiu.
Dachy nad nawą i prezbiterium mają formę namiotowo-łamaną i są zwieńczone baniastymi kopułami z kutymi krzyżami. Całość pokryto gontem, natomiast hełm wieży wykonano z blachy. Wnętrza nawy i prezbiterium przykrywają kopuły zrębowe, a w babińcu zastosowano strop płaski.
Zabytkowe wnętrze i ikonostas
We wnętrzu zachował się niekompletny ikonostas z 1670 roku. Brakuje w nim carskich i diakońskich wrót oraz ikon z rzędu świąt. Mimo to przetrwał rząd Deesis z wizerunkami apostołów, ewangelistów i św. Jana Chrzciciela.
Szczególnie cenne są ikony Sądu Ostatecznego z 1653 roku oraz Matki Bożej typu Hodegetria. W miejscu carskich wrót znajduje się obecnie obraz Chrystusa Nauczającego.
Cerkiew jako element dziedzictwa Łemkowszczyzny
Zespół cerkiewny w Świątkowej Małej stanowi klasyczny przykład drewnianej architektury cerkiewnej zachodniej i środkowej Łemkowszczyzny. Obiekt jest dostępny dla zwiedzających po wcześniejszym uzgodnieniu, dlatego warto uwzględnić go w planie podróży po Beskidzie Niskim.
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
