Zespół cerkiewny w Dobrej Szlacheckiej

Kiedy dziś wjeżdża się do Dobrej Szlacheckiej, trudno przegapić niewielkie wzgórze, nad którym wyrasta charakterystyczna bryła dawnej cerkwi. Jej trzy baniaste kopuły od razu przyciągają wzrok, a całość zdaje się łagodnie dominować nad doliną. Choć obecny budynek powstał w XIX wieku, historia tutejszej parafii sięga znacznie dalej – bo aż do roku 1433, kiedy po raz pierwszy wspomniano o cerkwi w Dobrej. To właśnie od tego momentu zaczyna się długa, wielowarstwowa opowieść, w której splatają się tradycja, architektura, wojna i lokalna pamięć.

Od średniowiecza do XIX wieku – początki i niezwykła wieża-cerkiew

Najstarszą częścią zespołu nie jest wcale sama cerkiew, lecz stojąca nieopodal wieża-dzwonnica bramna. Choć brak jednoznacznych danych o jej pierwotnej dacie budowy, powszechnie przyjmuje się, że powstała najpóźniej w XVII wieku, o czym świadczy znajdujący się w niej dzwon z roku 1627. Co ciekawe, wieża nie pełniła wyłącznie funkcji obronnych czy dzwonniczych – w jej środkowej kondygnacji istniała pełnoprawna, dwudzielna cerkiew z ikonostasem, co czyni ją absolutnym unikatem w skali kraju.

Do czasu synodu zamojskiego z 1720 roku przy jednym ikonostasie można było odprawiać tylko jedną eucharystię dziennie. Dlatego istnienie dodatkowej świątyni nad bramą pozwalało mieszkańcom Dobrej na celebrowanie kolejnej liturgii w tym samym dniu. Podobne rozwiązania znane są jedynie z nielicznych cerkwi, jak choćby w Radrużu czy Drohobyczu. Z całej tej nietypowej struktury zachowały się m.in. carskie i diakońskie wrota, a także układ, który do dziś pozwala wyobrazić sobie funkcjonowanie niewielkiej, dawnej świątyni.

Sama wieża składa się z trzech kondygnacji:

• Dolnej, murowanej i sklepionej kolebkowo, w której znajduje się przejazd bramny;
• Środkowej, drewnianej, o konstrukcji zrębowej, otoczonej nadwieszonym gankiem;
• Górnej, będącej izbicą pełniącą funkcję dzwonnicy.

Całość wieńczy gontowy dach namiotowy, dzięki któremu wieża sprawia wrażenie zawieszonej między obronną zabudową a sakralną funkcją.

1879 rok – powstanie nowej cerkwi

Choć poprzednie budowle funkcjonowały tu od wieków, dopiero w 1879 roku na środku przy-cerkiewnego placu wzniesiono świątynię, którą oglądamy dzisiaj. Zastąpiła ona starszą cerkiew pw. św. Mikołaja – niektórzy badacze sugerują wręcz, że obecna konstrukcja może być gruntowną przebudową tej wcześniejszej.

Cerkiew pw. Podwyższenia Krzyża Świętego wzniesiono w tradycyjnej dla regionu konstrukcji zrębowej, na solidnej kamiennej podmurówce osłoniętej gontowym okapem. Zgodnie z klasycznym układem karpackich cerkwi jest ona trójdzielna: z prezbiterium zamkniętym trójbocznie, kwadratową nawą i babińcem. Od północy do prezbiterium przylega zakrystia, również drewniana. Całość obito pionowym szalunkiem z listewkami, a dachy pokryto blachą.

Najbardziej rozpoznawalnym elementem świątyni są jej trzy ośmioboczne, cebulaste kopuły, osadzone na wysokich tamburach i zwieńczone pseudo-latarnami z żelaznymi krzyżami. Dzięki temu bryła cerkwi stała się niezwykle malownicza i widoczna z daleka, tworząc główną dominantę krajobrazową Dobrej.

Wnętrze – kunszt Bogdańskich i latynizacja stylu

Gdy wchodzi się do środka, uwagę od razu zwraca bogata polichromia figuralno-ornamentalna, wykonana w latach 1899–1904 przez Antoniego i Michała Bogdańskich przy udziale Mikołaja Demkowicza. Dopełnia ją wykonany w tym samym czasie, czterorzędowy, klasycystyczny ikonostas – również dzieło Bogdańskich.

Wnętrze jest w całości nakryte płaskimi stropami. Ten zabieg, podobnie jak jednakowa wysokość ścian wszystkich członów budowli, a także malarstwo o wyraźnie akademickich wpływach, stanowi wyraźny przykład latynizacji, czyli przenikania form architektury i sztuki zachodniej do tradycyjnych cerkwi w XIX wieku.

W cerkwi zobaczyć można także XIX-wieczną, kamienną kropielnicę kielichową oraz przechowywany pod ołtarzem stary, uszkodzony dzwon.

Wojna i powojenne zniszczenia: 1944–1947

Historia świątyni nie ominęła dramatycznych momentów. W 1944 roku, podczas działań wojennych, pocisk artyleryjski uszkodził główną kopułę nad nawą. Trzy lata później, w 1947 roku, konstrukcję trzeba było całkowicie rozebrać, a dach prowizorycznie załatano.

W tym samym okresie, po wysiedleniu ludności ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej w ramach Akcji „Wisła”, cerkiew przejęto i przekształcono w kościół rzymskokatolicki, pozostawiając jej jednak dawny układ wnętrza.

Remont i powrót do pierwotnej formy – 2003

Dopiero w 2003 roku udało się w pełni odtworzyć pierwotną kopułę nad nawą. To właśnie wtedy świątynia odzyskała swój historyczny wygląd, który dziś oglądają turyści.

Otoczenie – mury, nagrobki i dawna plebania

Zespół cerkiewny otacza niski mur z dzikiego kamienia, który od wschodu łączy się z wieżą-cerkwią. Na terenie przyświątynnym zachowało się kilka starych, kamiennych nagrobków, cichych świadków dawnych wiejskich społeczności. Nieopodal stoi opuszczona, XIX-wieczna plebania, przez wiele lat służąca jako lokalny sklep.

Dziś – unikatowy zabytek na Szlaku Architektury Drewnianej

Obecnie cały kompleks – cerkiew i bramna wieża-cerkiew – włączony jest do Szlaku Architektury Drewnianej województwa podkarpackiego. To jedno z najcenniejszych miejsc tego regionu, zarówno pod względem historycznym, jak i artystycznym.

Zespół stanowi bowiem rzadkie połączenie dwóch tradycji:

• drewnianej, trójdzielnej cerkwi karpackiej,
• oraz wieżowej cerkwi bramnej, będącej reliktem dawnej, obronnej architektury sakralnej.

Zwiedzanie wnętrza jest możliwe po wcześniejszym kontakcie telefonicznym, jednak nawet spacer wokół świątyni pozwala poczuć wyjątkowy klimat tego miejsca – łączący historię, duchowość i typowy dla Pogórza klimat niewielkich, malowniczych wsi.

Podsumowanie

Dobra Szlachecka to nie tylko kolejny punkt na mapie Szlaku Architektury Drewnianej. To miejsce, które – dzięki niezwykłemu połączeniu dwóch typów cerkwi, bogatej historii i starannej konserwacji – pozwala zajrzeć w głąb wielu stuleci tradycji. Od średniowiecznej wieży-cerkwi, przez XIX-wieczną świątynię Bogdańskich, po współczesne starania o ochronę dziedzictwa – wszystko tu układa się w fascynującą, wielowątkową opowieść. Idealną dla tych, którzy lubią nie tylko zwiedzać, ale i rozumieć miejsca, które odwiedzają.

Źródła:

[1] Losy cerkwi w Polsce po 1944 roku, praca zbiorowa, wydawnictwo Regionalnego Ośrodka Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego w Rzeszowie, 1997 rok
[2] Robert Bańkosz, Cerkwie Szlaku Ikon, wydawnictwo Arete II, Krosno 2007 rok
[3] sad.podkarpackie.travel/
[4] M.A. Michniewscy, Marta Duda, Cerkwie drewniane Karpat, Rewasz, Pruszków, 2003 rok
[5] zabytek.pl
[6] www.dioblina.eu

Tomek

Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.

Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!