Zamek w Lipowcu – przewodnik po historii i legendach
Twierdza wznosi się na wapiennym wzgórzu o wysokości 362 m n.p.m., będącym częścią Garbu Tenczyńskiego. Co więcej, znajduje się na terenie rezerwatu przyrody „Lipowiec”, dzięki czemu zachwyca nie tylko historią, lecz także krajobrazem.
Początki zamku Lipowiec – XIII wiek
Strategiczne położenie wzgórza zauważono już w okresie rozbicia dzielnicowego. Właśnie wtedy powstała tu pierwsza warownia, której zadaniem była ochrona handlowego traktu. Początkowo teren należał do rodu Gryfitów, a następnie do benedyktynek ze Staniątek.
W 1243 roku dobra lipowieckie nabył biskup krakowski Jan Prandota. To z jego inicjatywy powstała pierwsza twierdza, prawdopodobnie jeszcze drewniana, lecz już z kamienną wieżą. Najstarsze partie obecnej wieży pochodzą z drugiej połowy XIII wieku.
Zamek w czasach konfliktów politycznych
Na przełomie XIII i XIV wieku gospodarzem zamku był biskup Jan Muskata. Wykorzystywał on Lipowiec jako punkt oporu przeciwko Władysławowi Łokietkowi. Co istotne, z zamku organizowano także zbrojne wyprawy rabunkowe.
Po śmierci czeskich protektorów Muskaty konflikt nasilił się. W rezultacie biskup został wygnany z diecezji i przez kilka lat ukrywał się właśnie na zamku Lipowiec. Ostatecznie, po koronacji Łokietka w 1320 roku, sytuacja polityczna uległa stabilizacji.
Rozbudowa i militarna potęga zamku
W XIV i XV wieku zamek Lipowiec był intensywnie rozbudowywany. Zyskał wtedy kształt zbliżony do dzisiejszego. Powstał czteroskrzydłowy zamek górny z wewnętrznym dziedzińcem oraz dominującą wieżą, która została włączona w bryłę budowli.
Co więcej, twierdzę przystosowano do użycia artylerii. Pojawiły się działobitnie oraz tarasy obronne. Całość otaczała fosa i system murów, a poniżej funkcjonowało rozległe przedzamcze gospodarcze.
Do najbardziej zasłużonych biskupów należeli Wojciech Jastrzębiec oraz Zbigniew Oleśnicki. Ich herby do dziś można zobaczyć na murach dziedzińca.
Zamek Lipowiec jako więzienie kościelne
Już w XV wieku zamek pełnił nie tylko funkcję rezydencjonalną, lecz także więzienną. Z czasem rola ta zaczęła dominować. Przetrzymywano tu duchownych oskarżonych o naruszenie prawa kanonicznego oraz zwolenników reformacji.
Jednym z najsłynniejszych więźniów był Franciszek Stankar, profesor Akademii Krakowskiej, uwięziony w 1550 roku za poglądy religijne. Co ciekawe, udało mu się uciec z zamku, a później opublikował dzieło poświęcone reformie Kościoła.
Upadek zamku w XVII wieku
XVII wiek przyniósł Lipowcowi pasmo nieszczęść. W 1629 roku wybuchł pożar, który zniszczył znaczną część zabudowań. Następnie, w czasie potopu szwedzkiego, zamek został zajęty przez wojska szwedzkie i opuszczony dopiero w 1657 roku. Na odchodnym najeźdźcy spalili twierdzę.
Od tego momentu obiekt stopniowo tracił znaczenie. Nie spełniał już standardów nowoczesnej rezydencji i popadał w ruinę.
Ostatnie przebudowy i ostateczny kres
W XVIII wieku biskup Konstanty Felicjan Szaniawski podjął próbę odbudowy zamku. Przystosowano go wtedy na dom poprawy dla duchownych. Była to jednak ostatnia większa inwestycja.
Po reformach cesarza Józefa II w 1789 roku zamek przeszedł na własność skarbu państwa. W 1800 roku kolejny pożar zniszczył dach i wnętrza. Od tej pory Lipowiec pozostał trwałą ruiną.
Architektura zamku Lipowiec
Zamek Lipowiec to typowy gotycki zamek wyżynny, wzniesiony głównie z kamienia. Składa się z zamku górnego, przedbramia oraz przedzamcza. Najbardziej charakterystycznym elementem jest cylindryczna wieża o wysokości około 30 metrów.
W jej dolnej części znajdował się loch więzienny, natomiast dziś na szczycie mieści się taras widokowy. Rozciąga się z niego panorama na okolice Zatora, Oświęcimia oraz Beskidy.
Zamek w Lipowcu dziś
W XX wieku przeprowadzono szeroko zakrojone prace konserwatorskie. Obecnie zamek funkcjonuje jako trwała ruina i udostępnia się go do zwiedzania. Wchodzi w skład Nadwiślańskiego Parku Etnograficznego w Wygiełzowie.
Co więcej, Lipowiec pozostaje jednym z najciekawszych przykładów ewolucji średniowiecznego budownictwa obronnego w Polsce.
Informacje praktyczne
Na stronie Muzeum Małopolski Zachodniej w Wygięłzowie można pozyskać najbardziej aktualne informacje o cenach biletów, godzinach otwarcia, planowanych wydarzeniach i innych.
Zamek Lipowiec, podobnie jak w 2025 roku, zamknie się na okres zimowy z powodu niewielkiego ruchu turystycznego, a zarządcy wykorzystają ten czas na prace remontowe. Muzeum Małopolski Zachodniej w Wygiełzowie pozyskało ponad 25 mln zł dofinansowania z programu Fundusze Europejskie dla Małopolski 2021–2027 na realizację projektu „Zamek Lipowiec – klucz do wielkich historii”, którego całkowity koszt wynosi około 35 mln zł. Zakończenie inwestycji zaplanowano na koniec września 2028 roku.
Co obejmuje remont
Zakres prac obejmie remont konserwatorski zamku, częściową przebudowę obiektu oraz modernizację instalacji technicznych i mostu prowadzącego do warowni. Odnowione zostaną mury, dachy, posadzki i tarasy, a teren wokół zamku zostanie uporządkowany i zagospodarowany. Kaplica zamkowa zyska zadaszenie, poprawiony zostanie system odprowadzania wód opadowych, a część pomieszczeń zostanie przystosowana do funkcji ekspozycyjnych. Projekt przewiduje także ponowne wykorzystanie oryginalnych elementów zabytkowych oraz poprawę warunków przechowywania muzealnych zbiorów.
W otoczeniu zamku powstaną nowe elementy infrastruktury, w tym ścieżki edukacyjne, rozwiązania zwiększające dostępność dla osób z niepełnosprawnościami oraz udogodnienia dla turystów. Całość inwestycji ma nie tylko zabezpieczyć zabytek, ale również podnieść jego atrakcyjność i funkcjonalność dla odwiedzających.
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
