Zabytkowa cerkiew w Bielance – perła architektury łemkowskiej

Wśród malowniczych krajobrazów Beskidu Niskiego, w niewielkiej łemkowskiej wsi Bielanka, znajduje się jedna z najciekawszych drewnianych świątyń regionu. Cerkiew Opieki Matki Bożej (Pokrow) to zabytkowa greckokatolicka cerkiew parafialna, która przez lata była miejscem modlitwy wiernych różnych wyznań. Co więcej, dziś pozostaje symbolem wielokulturowej historii Łemkowszczyzny oraz ważnym punktem Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej.

Historia świątyni sięga XVII wieku, jednak jej obecny kształt uformował się dopiero w XVIII stuleciu. Mimo dramatycznych wydarzeń XX wieku cerkiew przetrwała i do dziś zachwyca architekturą oraz wyjątkowym wnętrzem.

Początki cerkwi w Bielance

Pierwsza cerkiew w Bielance została zbudowana około 1650 roku. Niestety nie przetrwała ona do naszych czasów. Obecna świątynia powstała 103 lata później – w 1753 roku i wzniesiono ją w innym miejscu niż wcześniejszy obiekt.

Bielanka była wówczas typową łemkowską wsią w Beskidzie Niskim. Jej mieszkańcy zajmowali się między innymi produkcją dziegciu – produktu powstającego podczas suchej destylacji drewna. Handel nim stanowił ważne źródło utrzymania lokalnej społeczności.

Od samego początku cerkiew pełniła funkcję świątyni greckokatolickiej, będącej centrum życia religijnego i społecznego miejscowych Łemków.

Tragiczne wydarzenia po II wojnie światowej

Jednym z najtrudniejszych momentów w historii cerkwi był rok 1947. W czasie wysiedleń ludności łemkowskiej przeprowadzonych w ramach Akcji „Wisła” doszło do pożaru świątyni. Dach cerkwi został podpalony, jednak na szczęście ogień nie zniszczył całego budynku.

Po wysiedleniach świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki. Budynek został wyremontowany i przykryty prostym dachem kalenicowym, który różnił się od pierwotnej formy cerkwi.

Jednak już w drugiej połowie lat 50-tych XX wieku część dawnych mieszkańców zaczęła wracać do Bielanki. Wówczas świątynia ponownie zaczęła służyć wiernym obrządku wschodniego – stała się cerkwią parafii prawosławnej, choć katolicy obrządku łacińskiego nadal mogli z niej korzystać.

Wspólna świątynia trzech wyznań

Po przemianach ustrojowych w Polsce w 1989 roku działalność legalnie wznowił również Kościół greckokatolicki. W efekcie także jego parafia otrzymała możliwość korzystania z cerkwi.

Przez wiele lat była to więc unikatowa świątynia współdzielona przez trzy wyznania. Jeszcze na początku XXI wieku w niedziele odbywały się tu nabożeństwa:

• prawosławne – rano,
• greckokatolickie – w południe,
• rzymskokatolickie – po południu.

Sytuacja własnościowa cerkwi została ostatecznie uregulowana ustawą, na mocy której świątynia – jako jedyna spośród cerkwi objętych sporem między Kościołem prawosławnym a greckokatolickim – przeszła na własność Kościoła greckokatolickiego, z wypłatą odszkodowania dla strony prawosławnej.

Do 2014 roku cerkiew była jednak nadal używana przez parafię prawosławną, aż do momentu wybudowania w Bielance nowej świątyni.

Architektura typowej cerkwi łemkowskiej

Cerkiew w Bielance jest klasycznym przykładem łemkowskiej architektury sakralnej. Świątynię wzniesiono z drewna i zaprojektowano jako obiekt trójdzielny, składający się z:

• prezbiterium,
• nawy,
• babińca.

Nad przedsionkiem góruje charakterystyczna wieża o konstrukcji słupowo-ramowej, zakończona izbicą. Jej górną część pomalowano na intensywny niebieski kolor, a okna mają zielone obramowania. Dzięki temu cerkiew wyróżnia się na tle innych drewnianych świątyń regionu i zyskała niemal bajkowy charakter.

Ściany, wieża oraz dachy świątyni zostały pokryte drewnianym gontem.

Dachy i kopuły

Po renowacjach przeprowadzonych w latach 90-tych XX wieku przywrócono pierwotny układ dachów:

• dach namiotowy nad nawą,
• dach kalenicowy nad prezbiterium.

Każdą z trzech części cerkwi zwieńczono baniaste hełmy, które są charakterystycznym elementem cerkwi łemkowskich. Na ich szczytach znajdują się niewielkie latarnie.

Proces przywracania pierwotnego wyglądu świątyni rozpoczął się już w latach 60-tych, jednak pełną rekonstrukcję zakończono dopiero około 2000 roku.

Wnętrze cerkwi i cenne zabytki

Równie interesujące jak architektura jest wnętrze świątyni. Zachowało się tu wiele elementów historycznego wyposażenia.

Najcenniejszym z nich jest czterorzędowy ikonostas z 1783 roku, powstały niemal w tym samym czasie co sama cerkiew. W jego rzędzie Deesis znajduje się data wskazująca właśnie na ten rok.

W babińcu można zobaczyć także starsze ikony, między innymi:

• ikonę św. Mikołaja,
• ikonę Narodzenia Matki Bożej z XVII wieku.

Wnętrze zdobi również polichromia z 1913 roku, wykonana na płótnie.

Ciekawym elementem jest polichromowany krzyż, który łączy tradycję wschodnią i zachodnią. Ma on trzy belki typowe dla krzyża greckokatolickiego, jednak sposób przedstawienia Chrystusa – ze stopami ułożonymi jedna na drugiej – nawiązuje do ikonografii łacińskiej.

Cerkiew na Szlaku Architektury Drewnianej

Dzięki swojej historii i architekturze cerkiew została włączona do Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej, jednego z najważniejszych szlaków turystycznych regionu.

Dziś świątynia pozostaje ważnym świadectwem dziedzictwa kulturowego Łemków, a jednocześnie miejscem modlitwy. W cerkwi nadal odbywają się nabożeństwa:

• greckokatolickie,
• rzymskokatolickie.

To miejsce pokazuje, jak różne tradycje religijne i kulturowe mogą współistnieć w jednym zabytkowym obiekcie.

SERIA: DREWNIANYM SZLAKIEM

Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.

Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.

→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”