Dwór w Trześniowie – zapomniana perła Podkarpacia i historia rodu Kołłątajów

SPIS TREŚCI

Zwiń

W niewielkiej podkarpackiej miejscowości Trześniów, położonej pomiędzy Brzozowem a Rymanowem, znajduje się jeden z ciekawszych przykładów dawnej architektury dworskiej regionu. Dwór w Trześniowie powstał w pierwszej połowie XIX wieku na miejscu wcześniejszej siedziby starostów i przez wiele lat stanowił centrum lokalnego majątku ziemskiego.

Dziś obiekt pozostaje własnością prywatną i funkcjonuje jako gospodarstwo agroturystyczne, jednak jego historia sięga znacznie dalej – do czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz znanej w historii Polski rodziny Kołłątajów.

Trześniów – królewska wieś z długą historią

Historia Trześniowa sięga średniowiecza. Przez wieki miejscowość pozostawała własnością królewską, a jednocześnie była zastawiana lokalnej szlachcie. Taki stan utrzymywał się aż do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku.

Wtedy właśnie dobra te przejęła monarchia habsburska. W ramach rekompensaty za utracone majątki przekazano je Ignacemu Cetnerowi, wojewodzie bełskiemu oraz hrabiemu austriackiemu.

Jednak prawdziwy rozdział historii Trześniowa rozpoczął się nieco później – wraz z pojawieniem się w tych stronach Rafała Kołłątaja.

Rafał Kołłątaj i powstanie dworu

Rafał Kołłątaj (1750–1833) był starszym bratem znanego reformatora i działacza politycznego Hugona Kołłątaja. W 1772 roku poślubił Józefę z Grabińskich Tarłową, kasztelankę sanocką, dzięki czemu otrzymał tytuł starosty trześniowskiego.

Co ciekawe, Rafał aktywnie wspierał działalność swojego słynnego brata. Należał do środowiska Kuźnicy Kołłątajowskiej, czyli kręgu intelektualistów i reformatorów związanych z oświeceniowymi przemianami w Polsce.

Ponadto był członkiem Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej, które wspierało reformy związane z Konstytucją 3 maja.

Według przekazów Rafał Kołłątaj kilkakrotnie podróżował również do Włoch razem z Tadeuszem Kościuszką, odwiedzając po drodze swoją posiadłość w Trześniowie.

To właśnie on w pierwszej połowie XIX wieku wzniósł istniejący do dziś drewniany dwór.

Dwór jako centrum majątku ziemskiego

Powstała rezydencja była głównym elementem rozległego założenia dworskiego. Oddzielały ją od folwarku stawy oraz park krajobrazowy, co było typowym rozwiązaniem dla staropolskich siedzib szlacheckich.

W tym samym okresie powstały także:

• drewniany spichlerz,

• zabudowania gospodarcze,

• park krajobrazowy,

• system stawów spiętrzonych na lokalnym potoku.

Park zajmował kilka hektarów i posiadał charakter naturalistyczny. Do dziś zachowały się w nim pojedyncze okazy starodrzewu, w tym okazały platan.

Maria Kołłątaj i fundacja dla niewidomych

Rafał Kołłątaj miał jedynie córkę – Marię, która po pierwszym małżeństwie nosiła nazwisko Wężykowa. Jej drugim mężem był Józef Sikorski.

Pod koniec życia Maria podjęła niezwykle ważną decyzję. W drugiej połowie XIX wieku przekazała majątek w Trześniowie Zakładowi dla Ciemnych we Lwowie.

Instytucja ta działała w ramach Fundacji im. Sikorskich, która zajmowała się opieką nad ociemniałymi dziećmi. Fundacja funkcjonowała aż do zakończenia II wojny światowej.

Okres międzywojenny – rodzina Sokulskich

W latach 1921–1947 dwór zamieszkiwała rodzina Sokulskich. Feliks Sokulski zarządzał majątkiem w imieniu lwowskiej fundacji.

Wraz z nim w dworze mieszkali:

• żona Zofia z Dukietów,

• syn Stanisław,

• córka Maria.

Okres ten był jednym z ostatnich momentów, gdy majątek funkcjonował jeszcze w tradycyjnej formie ziemiańskiej.

Czasy powojenne i upaństwowienie majątku

Po zakończeniu II wojny światowej losy dworu zmieniły się podobnie jak wielu innych polskich majątków ziemskich.

Państwo przejęło posiadłość, a w budynku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne (PGR).

W kolejnych dekadach kompleks wykorzystywano również jako:

• Państwowy Ośrodek Hodowli Zarodowej (lata 70. i 80. XX wieku),

• zaplecze gospodarcze państwowych instytucji rolnych.

Po likwidacji tych jednostek majątek trafił pod zarząd Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa.

Pożar w 1996 roku i odbudowa dworu

28 sierpnia 1996 roku doszło do tragicznego wydarzenia – w wyniku pożaru całkowitemu zniszczeniu uległ dach dworu oraz główny ganek.

Na szczęście obiekt udało się uratować. Już rok później rozpoczęto prace zabezpieczające.

Kompleksową rekonstrukcję oraz adaptację wnętrz przeprowadzono w latach 1997–2002. Dzięki temu dwór odzyskał swoją historyczną bryłę i przetrwał do dziś.

Architektura dworu w Trześniowie

Dwór w Trześniowie jest klasycznym przykładem drewnianej architektury dworskiej Podkarpacia.

Najważniejsze cechy budynku to:

• parterowa bryła na rzucie prostokąta,

• czterospadowy dach pokryty gontem,

• konstrukcja zrębowa z drewna modrzewiowego,

• kamienne podmurowanie,

• szerokie okapy dachowe,

• trzy zabudowane ganki,

• elewacje wykończone deskami w dekoracyjny wzór „rybiej łuski”.

Wnętrze posiada dwutraktowy układ amfiladowy, czyli charakterystyczny system pomieszczeń połączonych osiowo.

Spichlerz i park dworski

Integralną częścią zespołu dworskiego jest również drewniany spichlerz z pierwszej połowy XIX wieku.

Budynek:

• posiada konstrukcję zrębową,

• stoi na kamienno-ceglanym podmurowaniu,

• przykryty jest dachem dwuspadowym,

• posiada charakterystyczny podcień wsparty na siedmiu drewnianych słupach.

Z kolei park, który otacza dwór, zachował się jedynie częściowo. Do dziś można jednak odnaleźć:

• fragmenty dawnego układu krajobrazowego,

• pozostałości stawów,

• kilka pomnikowych drzew.

Dwór dziś – agroturystyka i prywatna rezydencja

Obecnie Dwór w Trześniowie znajduje się w rękach prywatnych właścicieli. Budynek został odrestaurowany i jest zamieszkany.

Co więcej, w obiekcie funkcjonuje gospodarstwo agroturystyczne, dzięki czemu turyści mogą zobaczyć jedną z ciekawszych drewnianych rezydencji Podkarpacia.

Dwór znajduje się również na Szlaku Architektury Drewnianej województwa podkarpackiego, który prowadzi przez najcenniejsze zabytki drewniane regionu.

SERIA: DREWNIANYM SZLAKIEM

Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.

Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.

→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”