Muzeum Kultury Łemkowskiej – historia, tradycja i eksponaty
Po złagodzeniu polityki PRL wobec mniejszości łemkowskiej w latach 1957–1958 część wysiedlonych powróciła do rodzinnych stron i rozpoczęła odbudowę życia. Wśród nich był Teodor Gocz, który wrócił do rodzinnej zagrody, zamieszkiwanej wcześniej przez jego pradziadka, Teodora Kukiełę – dawnego pisarza gromadzkiego.
Początki muzeum i pierwsze eksponaty
Teodor Gocz założył rodzinę i rozpoczął budowę nowego domu. W starej chyży gromadził łemkowskie pamiątki oraz eksponaty związane z historią regionu. Do 1968 roku, gdy rodzina przeniosła się do nowego budynku, w dawnej chyży i stajni zgromadzono już pokaźną kolekcję.
W tym samym roku na naradzie w Bielance, z udziałem etnografa Pawła Stefanowskiego, powołano Radę Muzealną. 17 sierpnia 1968 roku w Zyndranowej rozpoczęła działalność Izba Pamiątek Kultury Łemkowskiej. Paweł Stefanowski został przewodniczącym Rady Muzealnej, a funkcję kierownika objął Teodor Gocz.
Początkowo ekspozycja obejmowała chyżę oraz koniusznię. W chałupie prezentowano oryginalne meble, narzędzia, stroje ludowe i naczynia codziennego użytku. W koniuszni zorganizowano wystawę poświęconą bitwie dukielskiej – jednemu z najważniejszych wydarzeń w historii regionu.
Trudności i rozwój muzeum
W 1976 roku planowano odsłonięcie pomnika ku czci żołnierzy poległych podczas wyzwalania tych terenów. Władze nie dopuściły jednak do uroczystości, a pomnik został wysadzony przez saperów. Szczegóły tej historii opisano w książce „Wojna o pomnik”.
Mimo trudności finansowych muzeum stopniowo się rozwijało. Organizowano wystawy malarstwa, rzeźby i fotografii, promujące kulturę Łemków, prowadzono także prace konserwatorskie oraz systematycznie powiększano zbiory.
Zmiany organizacyjne i dalszy rozwój
W 1990 roku muzeum w Zyndranowej znalazło się pod opieką Muzeum Historycznego w Dukli. Obie placówki funkcjonowały na zasadzie umowy użyczenia. Następnie, decyzją Urzędu Wojewódzkiego w Krośnie, Muzeum Kultury Łemkowskiej przeszło pod kuratelę samorządu w Dukli. Stan ten utrzymywał się do 1 czerwca 1994 roku.
W tym okresie realizowano ambitne przedsięwzięcia kulturalne. Od 1992 roku organizowano wydarzenia „Od Rusal do Jana” oraz „Łemkowska jesień”. W 1993 roku otwarto wystawy „Wspomnienia pisane woskiem” Aleksandry Hryńczuk-Polańskiej oraz „Cerkwie malowane” Teodora Kuziaka. Zagroda muzealna powiększyła się m.in. o wiatrak z Wapiennego oraz Chatę Żydowską z ekspozycją judaików.
Kryzys i odrodzenie muzeum
W 1994 roku muzeum zawiesiło działalność z powodu braku środków finansowych. Przy wejściu umieszczono informację o zamknięciu placówki. Dwa lata później, dzięki wsparciu Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, przeprowadzono remont dachów oraz przeniesiono chałupę z Tylawy, w której urządzono świetlicę i salę wystawową.
Sytuacją muzeum zainteresowało się Muzeum Okręgowe w Krośnie. Dzięki zawartemu porozumieniu Muzeum Kultury Łemkowskiej stało się jego oddziałem, co zapewniło placówce fachową opiekę i wsparcie merytoryczne. Od 1997 roku zatrudniono etnografa, a do skansenu przeniesiono m.in. kapliczkę oraz cygańską kuźnię.
Placówka rozpoczęła również wydawanie kwartalnika „Zahoroda”, promującego kulturę łemkowską. Pismo powstawało dzięki wsparciu Rady Towarzystwa na Rzecz Rozwoju Muzeum oraz dotacjom Ministerstwa Kultury i MSWiA.
Ekspozycja muzealna
Obecna ekspozycja muzealna obejmuje następujące obiekty:
Chyża (1860 r., pierwotnie chałupa kurna):
- sień – przedmioty codziennego użytku (m.in. żarna, wagi, narzędzia stolarskie),
- izba – dawne meble, piec z kapą i zapieckiem, naczynia oraz sprzęty kuchenne,
- kancelaria pisarza wiejskiego – odtworzone biuro z dokumentami i fotografiami,
- przybudówka – warsztat szewski prezentujący rzemiosło wiejskie,
- komora – wystawa narzędzi tkackich wraz z warsztatem,
- stajnia – ekspozycja o tematyce pasterskiej i gospodarskiej,
- boisko – narzędzia oraz sprzęt rolniczy.
Koniusznia: ekspozycja militariów z okresu I i II wojny światowej.
Świetlica wiejska: przestrzeń wystawiennicza (malarstwo, rzeźba) oraz biuro muzeum z bogatym zbiorem publikacji.
Kuźnia: obiekt z Zyndranowej wyposażony w palenisko z miechem, kowadło i narzędzia kowalskie.
Kaplica: rekonstrukcja łemkowskiej kaplicy z przełomu XIX i XX wieku.
Wiatrak: przeniesiony z Wapiennego, z zachowanym kompletnym mechanizmem.
Mała karczma: dawny punkt wyszynku piwa.
Chlewik: obecnie wykorzystywany jako magazyn sprzętu gospodarskiego.
Pawilon wystawowy (2011): powstały dzięki środkom Unii Europejskiej; prezentowane są tu m.in. stroje ludowe, rzeźba, pisanki, archiwalne fotografie, malarstwo, twórczość Iwana Rusenki oraz eksponaty sakralne. Na piętrze znajdują się biuro, biblioteka oraz sala audiowizualna.
Podsumowanie
Historia Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej to opowieść o determinacji i zaangażowaniu w zachowanie dziedzictwa Łemków. Pomimo licznych trudności placówka rozwija się, gromadzi cenne zbiory i aktywnie promuje kulturę regionu, pozostając ważnym miejscem pamięci i edukacji.
Informacje praktyczne
W 2026 roku zwiedzanie Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej odbywa się według następującego harmonogramu:
Styczeń – marzec (8:00–16:00):
- styczeń: od środy do niedzieli (z wyłączeniem 7 i 8 stycznia),
- luty: od środy do niedzieli,
- marzec: od środy do niedzieli.
Kwiecień – wrzesień (9:00–17:00):
- kwiecień: codziennie z wyjątkiem poniedziałków oraz 5 i 12 kwietnia,
- maj: codziennie z wyjątkiem poniedziałków oraz 24 i 31 maja,
- czerwiec: codziennie z wyjątkiem poniedziałków oraz 4 czerwca,
- lipiec i sierpień: codziennie z wyjątkiem poniedziałków,
- wrzesień: codziennie z wyjątkiem poniedziałków.
Październik – grudzień (8:00–16:00):
- październik: codziennie z wyjątkiem poniedziałków,
- listopad: codziennie z wyjątkiem poniedziałków oraz 1 i 11 listopada,
- grudzień: codziennie z wyjątkiem poniedziałków oraz 24–26 grudnia.
Uwaga: muzeum jest nieczynne w każdy poniedziałek.
Źródło:
https://www.zyndranowa.org/
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
