Maziarze z Łosia – zapomniana historia wędrownych handlarzy z Beskidu Niskiego
Początkowo mieszkańcy wsi produkowali tzw. kołomaź. Była to gęsta substancja wykorzystywana głównie do smarowania osi drewnianych wozów. Powstawała w procesie suchej destylacji odpadów sosnowych, czyli podgrzewania drewna bez dostępu powietrza. Dzięki temu otrzymywano produkt o właściwościach smarujących, który był niezbędny w transporcie konnym.
Z czasem maziarstwo stało się specjalnością mieszkańców Łosia. Zajęcie to przynosiło dobre dochody, dlatego coraz więcej rodzin zaczęło się nim zajmować.
Rozwój handlu wraz z przemysłem naftowym
Przełom nastąpił w połowie XIX wieku, kiedy na Podkarpaciu zaczął rozwijać się przemysł naftowy. W rejonie Gorlic i Jasła powstawały pierwsze kopalnie ropy naftowej, a także rafinerie produkujące oleje techniczne i smary.
Mieszkańcy Łosia szybko dostrzegli nowe możliwości. Stopniowo zaczęli przestawiać się z produkcji tradycyjnej mazi na handel produktami ropopochodnymi, takimi jak oleje i smary techniczne.
W rezultacie maziarstwo stało się głównym źródłem utrzymania większości mężczyzn z tej łemkowskiej wsi. Wiele rodzin utrzymywało się niemal wyłącznie z tego zajęcia.
Wędrówki maziarzy po Europie Środkowo-Wschodniej
Każdej wiosny z Łosia wyruszały specjalnie przygotowane wozy maziarskie. Były ciężkie, solidne i przystosowane do przewożenia beczek z mazią, smarami oraz olejami.
Handlarze wędrowali bardzo daleko. Ich trasy prowadziły między innymi:
- w głąb ziem polskich
- na Litwę i Łotwę
- na Ukrainę
- do Rosji
- na Węgry
- aż do Siedmiogrodu
Niektórzy maziarze sprzedawali swoje produkty lokalnie, chodząc pieszo po wsiach Karpat i Pogórza. Jednak wielu z nich odbywało wielomiesięczne podróże handlowe.
Skala tego zjawiska była ogromna. W 1934 roku z Łosia wyruszyło aż 335 wozów maziarskich, które rozjechały się po dużej części Europy Środkowo-Wschodniej.
Koniec tradycji po II wojnie światowej
Dynamiczny rozwój maziarstwa przerwała II wojna światowa. Po jej zakończeniu sytuacja mieszkańców Łemkowszczyzny uległa dramatycznej zmianie.
W 1947 roku przeprowadzono Akcję „Wisła”, podczas której wysiedlono ludność łemkowską z jej rodzinnych terenów. W rezultacie wiele tradycyjnych zawodów zanikło.
Handel mazią i smarami również się załamał. Po wojnie zajęciem tym trudniło się jeszcze tylko kilkunastu maziarzy z Łosia, a ostatni z nich wyruszył w trasę w latach 70-tych XX wieku.
Mimo że zawód zniknął, pozostawił po sobie ogromny ślad w kulturze regionu.
Maziarstwo wpłynęło między innymi na:
- architekturę wsi
- styl życia mieszkańców
- lokalne stroje
- kontakty handlowe z odległymi regionami Europy
Powstanie Zagrody Maziarskiej
Aby zachować pamięć o tej niezwykłej historii, w Łosiu powstało wyjątkowe muzeum. Zagroda Maziarska, będąca oddziałem Muzeum „Dwory Karwacjanów i Gładyszów” w Gorlicach, została uroczyście otwarta 31 października 2009 roku.
Placówka powstała w miejscu dawnej zabudowy wsi i prezentuje tradycyjną zagrodę łemkowską in situ, czyli w jej oryginalnej lokalizacji.
Jest to jedyne muzeum na świecie, które w tak kompleksowy sposób pokazuje historię maziarstwa i wędrownego handlu produktami ropopochodnymi.
Architektura zagrody łemkowskiej
Zagroda stanowi doskonały przykład łemkowskiej architektury z końca XIX wieku. W skład zespołu wchodzą:
- chyża (chałupa) z 1899 roku
- budynek gospodarczy ze stajnią i wozownią
- spichlerz z pierwszej połowy XX wieku
Budynki wykonano w tradycyjnej konstrukcji zrębowej z ciosanych bali jodłowych, natomiast dachy pokryto gontem świerkowym.
Charakterystyczna jest także konstrukcja samej chałupy. Jest to budynek jednotraktowy, który sień dzieli na dwie części mieszkalne.
W 2018 roku do zagrody przeniesiono dodatkowo chyżę z Bartnego z 1928 roku, dzięki czemu ekspozycja jeszcze lepiej pokazuje dawną architekturę regionu.
Co ciekawe, zagroda znajduje się tuż obok greckokatolickiej cerkwi Narodzenia Najświętszej Maryi Panny z 1810 roku, od której oddziela ją zabytkowy mur cerkiewny.
Ekspozycja poświęcona maziarstwu
Najważniejszą częścią muzeum jest stała ekspozycja poświęcona historii maziarstwa. Została ona naukowo opracowana przez etnografa Marię Brylak-Załuską.
Na wystawie można zobaczyć między innymi:
- oryginalne wozy maziarskie
- beczki do przewozu mazi
- zalewajki i narzędzia handlowe
- próbki mazi i ropy naftowej
- stroje maziarzy
- dokumenty rodzin maziarskich
- fotografie i mapy wędrówek handlowych
Szczególną atrakcją jest wóz Dymitra Kareła, jednego z ostatnich maziarzy z Łosia.
Tradycyjne zajęcia Łemków
Ekspozycja pokazuje także inne zajęcia pozarolnicze charakterystyczne dla Łemkowszczyzny gorlickiej.
Do najważniejszych należały:
- łyżkarstwo – wyrób drewnianych łyżek i naczyń
- dziegciarstwo – produkcja dziegciu z drewna
- Dziegieć był gęstym płynem o intensywnym, smolistym zapachu. Wykorzystywano go w:
- medycynie ludowej
- weterynarii
- rzemiośle
- praktykach magicznych
Do dziś z produkcji dziegciu znana jest pobliska Bielanka.
Wystawa „Relikty” i zabytki cerkiewne
W spichlerzu Zagrody Maziarskiej znajduje się także wyjątkowa wystawa zatytułowana „Relikty”.
Prezentuje ona elementy wyposażenia z kilku nieistniejących już cerkwi łemkowskich. Najcenniejsze eksponaty to krzyże wieńczące z XVIII i XIX wieku, które ocalały z dawnych świątyń regionu.
Dzięki temu ekspozycja ukazuje nie tylko historię maziarzy, ale również dziedzictwo religijne i kulturowe Łemków.
Wydarzenia i Święto Maziarzy
Zagroda Maziarska nie jest wyłącznie muzeum. To także miejsce spotkań i wydarzeń kulturalnych.
Regularnie odbywają się tu:
- warsztaty rzemiosła tradycyjnego
- lekcje muzealne
- wystawy czasowe
- spotkania z regionalistami
Największą imprezą jest jednak Święto Maziarzy Łosiańskich, które odbywa się latem i przyciąga wielu turystów. W programie znajdują się koncerty zespołów ludowych, konkursy oraz pokazy dawnych rzemiosł.
Łosie – wieś warta odwiedzenia
Sama wieś Łosie, malowniczo położona nad potokiem Łosianka, zachowała wyjątkowo dużo oryginalnej zabudowy z końca XIX i początku XX wieku.
Co ciekawe, tutejsze domy różnią się od typowych łemkowskich zagród. Zamiast jednego długiego budynku mieszczącego część mieszkalną i gospodarczą, w Łosiu częściej spotyka się oddzielne domy i wolno stojące budynki gospodarcze.
Dzięki temu miejscowość zachowała unikalny charakter i stanowi jedno z najciekawszych miejsc na mapie Beskidu Niskiego.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
