Kościół św. Filipa i Jakuba w Sękowej – Perła Beskidu Niskiego wpisana na listę UNESCO
Świątynia znajduje się w malowniczej miejscowości Sękowa w Beskidzie Niskim i często określana jest mianem Perły Beskidu Niskiego. Jej niezwykła architektura, dramatyczne dzieje oraz otoczenie górskiego krajobrazu sprawiają, że należy do najciekawszych zabytków Małopolski.
Początki parafii w Sękowej
Historia miejscowości oraz parafii sięga średniowiecza. Parafia w Sękowej została powołana na mocy przywileju króla Kazimierza Wielkiego wydanego w Bieczu 22 lutego 1363 roku. Niektóre źródła wskazują jednak, że mogła powstać jeszcze wcześniej – około 1346 lub 1348 roku.
Władca uposażył parafię jednym łanem ziemi oraz ufundował pierwszy drewniany kościół modrzewiowy. Była to jedna z najstarszych parafii w regionie Beskidu Niskiego.
Od XV wieku parafia należała do dekanatu bieckiego, a pod koniec XIX wieku została włączona do dekanatu gorlickiego. W jej skład wchodziło aż 21 wsi, co pokazuje, jak duże znaczenie miała dla całego regionu.
Budowa kościoła w XVI wieku – Powstanie niezwykłej świątyni
Obecny kościół św. Filipa i św. Jakuba powstał około 1520 roku i od początku pełnił funkcję świątyni parafialnej. Budowniczowie wykorzystali ręcznie ciosane bale modrzewiowe, które połączono w konstrukcji zrębowej bez użycia gwoździ.
Świątynia została wzniesiona na kamiennym fundamencie z łamanego kamienia. Jednonawowy kościół posiada węższe prezbiterium zamknięte trójbocznie, natomiast całość przykrywa wspólny, stromy dach jednokalenicowy.
Co istotne, zastosowano tu charakterystyczny dla Małopolski system więźbowo-zaskrzyniowy, będący jednym z największych osiągnięć średniowiecznej sztuki ciesielskiej.
Rozbudowa kościoła w kolejnych stuleciach – XVII i XVIII wiek
W XVII wieku świątynia została rozbudowana. Wtedy właśnie powstała charakterystyczna wieża o konstrukcji słupowo-ramowej, zwieńczona kopulastym hełmem.
W XVIII wieku dobudowano również tzw. soboty, czyli szerokie zadaszenia wsparte na słupach. Pełniły one funkcję schronienia dla wiernych, którzy często przybywali na nabożeństwa pieszo z odległych miejsc Beskidu Niskiego.
Dzięki temu rozwiązaniu dach kościoła niemal sięga ziemi, co nadaje budowli niezwykle malowniczy charakter.
XIX wiek – przebudowy i nowe dekoracje
W 1819 roku przeprowadzono prace remontowe obejmujące między innymi zakrystię oraz chór muzyczny. W drugiej połowie XIX wieku wnętrze świątyni pokryto neogotycką polichromią figuralną.
Jednocześnie w 1885 roku kościół utracił status parafialnego. Stało się tak po wybudowaniu nowej murowanej świątyni w Sękowej pod wezwaniem św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny.
Tragiczne zniszczenia podczas I wojny światowej
Historia kościoła dramatycznie zmieniła się podczas I wojny światowej. W 1915 roku w okolicach Gorlic rozegrała się jedna z największych bitew frontu wschodniego.
Podczas walk żołnierze wykorzystali drewniane elementy świątyni do budowy okopów oraz na opał. W rezultacie kościół został niemal całkowicie zdewastowany, a większość jego wyposażenia bezpowrotnie zniszczona.
Utracono między innymi:
- późnorenesansowe ołtarze,
- ambonę i chór muzyczny,
- cenne obrazy z XVI wieku,
- fragment późnogotyckiego tryptyku,
- historyczny dzwon z 1540 roku.
Odbudowa i rekonstrukcja świątyni
Już w 1918 roku rozpoczęto odbudowę kościoła. Prace prowadzono na podstawie zachowanej dokumentacji oraz licznych przedstawień malarskich.
Świątynię bowiem chętnie uwieczniali artyści, między innymi:
- Stanisław Wyspiański
- Józef Mehoffer
- Teodor Axentowicz
- Włodzimierz Tetmajer
Dzięki temu możliwe było wierne odtworzenie zniszczonego zabytku. Kolejne prace konserwatorskie prowadzono również w drugiej połowie XX wieku.
Wnętrze kościoła – najważniejsze zabytki
Choć większość wyposażenia uległa zniszczeniu podczas wojny, w świątyni zachowało się kilka niezwykle cennych elementów.
Najważniejsze zabytki we wnętrzu:
- późnogotycka kamienna chrzcielnica z 1522 roku
- krucyfiks z początku XVI wieku na belce tęczowej
- polichromowany ołtarz główny z XVII wieku
- ludowo-barokowe obrazy Drogi Krzyżowej z XVII wieku
- dwa feretrony z XVIII wieku
- fragmenty XIX-wiecznej polichromii
Ołtarz główny reprezentuje formy przejściowe między gotykiem a barokiem. W jego centrum znajduje się obraz przedstawiający św. Mikołaja oraz świętych Benedykta i Antoniego.
Kościół na liście UNESCO
Wyjątkowa architektura oraz walory krajobrazowe sprawiły, że w 2003 roku kościół w Sękowej został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO razem z innymi drewnianymi kościołami południowej Małopolski.
Ponadto w 1994 roku świątynia otrzymała prestiżowy medal Europa Nostra za wzorowo przeprowadzone prace konserwatorskie.
Dziś kościół stanowi jeden z najważniejszych punktów Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce.
Legenda o miejscu budowy kościoła
Z kościołem w Sękowej związana jest również lokalna legenda. Według niej pierwsze próby budowy świątyni kończyły się niepowodzeniem, ponieważ wody rzeki Sękówki regularnie zmywały fundamenty.
Dopiero gdy budowniczowie przenieśli konstrukcję w inne miejsce, rzeka przestała niszczyć fundamenty. Mieszkańcy uznali to za znak i właśnie tam powstała świątynia, która stoi do dziś.
Kościół św. Filipa i Jakuba dziś
Obecnie kościół pełni funkcję świątyni filialnej parafii w Sękowej. Msza święta odbywa się tutaj w każdą niedzielę o godzinie 16:00.
Zabytek można również zwiedzać po wcześniejszym kontakcie z opiekunem obiektu.
Dzięki wieloletniej trosce konserwatorów oraz lokalnej społeczności kościół pozostaje jednym z najpiękniejszych przykładów drewnianej architektury sakralnej w Polsce.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
