Drewniany kościół św. Piotra i Pawła w Lachowicach – historia, architektura i dramatyczne dzieje wsi
Pierwszymi osadnikami byli Wołosi, którzy pojawili się w tym regionie w XVI wieku. Jednak oficjalne założenie wsi nastąpiło dopiero w XVII wieku. Dokonał tego Piotr Komorowski – właściciel dóbr suskich.
Powstała wówczas wieś była połączeniem czterech osad:
- Kobylanki
- Lubnicy
- Łachowic
- Mącznej
Z czasem Lachowice oraz sąsiednie miejscowości tworzyły tzw. państwo suskie, które przechodziło kolejno w ręce rodów Wielopolskich, Branickich oraz Tarnowskich.
Nazwa „Lachowice”, używana od 1670 roku, pochodzi od określenia napływowej ludności – „Lachów”, czyli Polaków przybyłych na te tereny.
Powstanie kościoła w Lachowicach
Najważniejszym zabytkiem miejscowości jest drewniany kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła.
Świątynię wzniesiono w latach 1789–1791. Budowę zainicjowała hrabina Teresa Pankracja Wielopolska, która zapewniła także drewno potrzebne do jej wzniesienia.
Kościół powstał w miejscu wcześniejszej kaplicy cmentarnej z 1707 roku, ufundowanej przez Annę Małachowską, dziedziczkę Suchej Beskidzkiej. Kaplica służyła mieszkańcom wsi głównie do modlitwy za zmarłych, ponieważ parafialny cmentarz znajdował się aż 10 kilometrów dalej – przy kościele w Suchej.
Budowę świątyni wsparli także mieszkańcy wsi. Co więcej, jeden z gospodarzy ofiarował na ten cel aż 2245 złotych reńskich, co w tamtym czasie było bardzo znaczną kwotą.
Uroczyste poświęcenie kościoła odbyło się 1 stycznia 1792 roku.
Polityka cesarza Józefa II a powstanie parafii
Powstanie kościoła wiązało się również z reformami religijnymi cesarza Józefa II. Władca dążył do stworzenia gęstej sieci parafii w całym imperium.
Zgodnie z jego zasadami nowe parafie miały powstawać tam, gdzie:
- wierni mieszkali daleko od kościoła
- dojście utrudniały góry lub rzeki
- miejscowość liczyła ponad 700 mieszkańców
W wyniku tych reform na terenie Suszczyzny powstały nowe parafie w:
- Lachowicach
- Tarnawie
- Stryszawie
Samodzielną parafią Lachowice stały się ostatecznie w 1841 roku.
Architektura kościoła
Kościół stoi na niewielkim wzniesieniu w centrum wsi. Otacza go czynny do dziś cmentarz oraz drewniane ogrodzenie z charakterystycznymi gontowymi daszkami.
Świątynia reprezentuje typową drewnianą architekturę sakralną południowej Polski.
Najważniejsze elementy konstrukcji
Kościół jest:
- drewniany
- orientowany (prezbiterium skierowane na wschód)
- zbudowany w konstrukcji zrębowej
- osadzony na kamiennej podmurówce
Budowla składa się z:
- prostokątnej nawy (12,35 × 9,85 m)
- węższego prezbiterium zamkniętego trójbocznie
- zakrystii od strony północnej
Od strony zachodniej dobudowano wysoką wieżę słupową o pochyłych ścianach, zwieńczoną charakterystycznym cebulastym hełmem.
Dachy kościoła pokrywa tradycyjny gont. Na kalenicy znajduje się sześcioboczna wieżyczka z sygnaturką.
Dodatkowym elementem są tzw. soboty, czyli zadaszone podcienia biegnące wokół świątyni. Dawniej chroniły one pielgrzymów oraz wiernych przed deszczem i śniegiem.
Wyposażenie wnętrza
Wnętrze kościoła utrzymane jest głównie w stylu późnobarokowym.
Ołtarz główny
Najważniejszym elementem jest drewniany, dwukondygnacyjny ołtarz główny z początku XIX wieku.
Znajdują się w nim obrazy:
- Matki Bożej z Dzieciątkiem
- świętych Apostołów Piotra i Pawła
Obraz Madonny jest szczególnie cenny. Powstał jako barokowa kopia gotyckiego wizerunku Madonny Dudlebskiej, znanego w Polsce także jako Matka Boska Piekarska.
Ołtarze boczne i wyposażenie
W świątyni znajdują się także:
- cztery ołtarze boczne w stylu barokowym
- drewniana ambona z baldachimem
- barokowa chrzcielnica z końca XVIII wieku
- kamienne kropielnice
- drewniany konfesjonał
Na sklepieniu prezbiterium znajduje się duży obraz Niepokalanej, inspirowany dziełem hiszpańskiego malarza Bartolomé Estebana Murilla.
Ściany kościoła zdobią polichromie z XIX wieku przedstawiające 12 apostołów.
Organy i dzwony
W 1836 roku w kościele zamontowano organy wykonane przez Marcina Gracza z Pcimia.
Sygnaturkę odlano w 1802 roku w pracowni Jana Jerzego Knoblocha w Bańskiej Bystrzycy. Z tej samej pracowni pochodził także dzwon z 1807 roku, ufundowany przez Teresę Wielopolską.
Niestety podczas II wojny światowej, w 1942 roku, dzwon został zarekwirowany przez okupanta niemieckiego.
Tragiczny rok 1847 – epidemia i głód
Najtragiczniejszym okresem w historii Lachowic był rok 1847.
Wieś liczyła wówczas około 1100 mieszkańców, a w ciągu jednego roku zmarło aż 488 osób.
Przyczynami śmierci były przede wszystkim:
- głód
- tyfus
- cholera
- czerwonka
- wysoka gorączka
Wśród zmarłych było:
- 159 mężczyzn
- 189 kobiet
- 144 dzieci
Średnia długość życia wśród zmarłych dzieci wynosiła zaledwie 4,9 roku.
W najgorszych momentach epidemii odbywało się nawet 5 pogrzebów dziennie, a cmentarz przy kościele szybko się przepełnił. Dlatego część zmarłych zaczęto chować na przysiółku Lalikówka.
Kolej transwersalna i rozwój regionu
Pod koniec XIX wieku ogromny wpływ na rozwój regionu miała budowa transwersalnej kolei karpackiej.
Decyzję o jej budowie podjęto w 1881 roku, a prace rozpoczęły się rok później w Sporyszu koło Żywca.
Linia kolejowa przebiegała przez:
Czadca – Żywiec – Lachowice – Sucha Beskidzka – Nowy Sącz – Husiatyń.
Budowa trwała zaledwie dwa lata. Ostatecznie linię oddano do użytku 16 grudnia 1884 roku.
Lachowice w czasie wojen
W czasie I wojny światowej wielu mieszkańców wsi zostało wcielonych do armii austro-węgierskiej. Wielu z nich nie powróciło do rodzinnych stron.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku część mieszkańców wyemigrowała w poszukiwaniu pracy, głównie do Stanów Zjednoczonych.
Druga wojna światowa przyniosła kolejne tragedie. W 1940 roku Niemcy przeprowadzili w Lachowicach masowe wysiedlenia. Zniszczono wtedy:
- 69 domów
- 34 budynki uszkodzono
- 7 spalono
Kilku mieszkańców zginęło także w obozie koncentracyjnym Auschwitz.
Kościół obecnie
Dzisiaj kościół św. Piotra i Pawła jest jednym z najcenniejszych zabytków regionu.
Świątynia znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce i w 2003 roku otrzymała nagrodę Ministra Kultury „Zabytek Zadbany”.
Mimo swojej wartości nadal pozostaje stosunkowo mało znanym miejscem na mapie turystycznej Podbabiogórza.
Tymczasem drewniany kościół w Lachowicach należy do najpiękniejszych przykładów sakralnej architektury drewnianej w południowej Polsce.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
