Kościół św. Marcina w Gromniku – historia, architektura i wyposażenie
Poniżej przedstawiamy historię świątyni w układzie chronologicznym, a także najważniejsze informacje o jej architekturze i wyposażeniu.
Historia parafii i kościoła w Gromniku
Początki parafii w Gromniku sięgają średniowiecza. Parafia powstała przed 1346 rokiem dzięki fundacji benedyktynów tynieckich, którzy odegrali istotną rolę w rozwoju religijnym i kulturowym Małopolski.
Obecny kościół wzniesiono w pierwszej połowie XVI wieku. Z tego okresu zachowało się prezbiterium, wschodnie partie ścian nawy oraz prawdopodobnie zakrystia. Świątynia reprezentowała wówczas późnogotycką tradycję drewnianego budownictwa sakralnego.
W pierwszej połowie XVIII wieku kościół przeszedł gruntowną przebudowę i znaczną rozbudowę. W tym czasie wzniesiono wieżę oraz kaplicę Ogrojca, nadając budowli wyraźne cechy barokowe. Dzięki tym zmianom świątynia uzyskała formę architektoniczną, którą w dużej mierze zachowała do dziś.
Pod koniec XIX wieku wnętrze ozdobiono polichromią figuralną, która wzbogaciła przestrzeń sakralną i podkreśliła jej reprezentacyjny charakter.
Architektura kościoła św. Marcina: Styl i konstrukcja
Kościół w Gromniku łączy elementy barokowe z reliktami późnogotyckimi. Jest to drewniana świątynia o konstrukcji zrębowej, oszalowana i nakryta gontem, natomiast wieżę wykonano w konstrukcji słupowej.
Budowla jest jednonawowa, z prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Od północy przylega do niego zakrystia. Nawa posiada ścięte zachodnie naroża, przy czym od zachodu znajduje się wieża, a od południa kruchta ze składzikiem.
Wieża i dach
Wieża kościelna ma podstawę czworoboczną, która przechodzi wyżej w ośmiobok. Całość przykrywa baniasty hełm barokowy z latarnią. Dwuspadowy dach o wspólnej kalenicy pokryto blachą, a jego charakterystycznym elementem jest barokowa wieżyczka na sygnaturkę.
Od wschodu, przy zewnętrznej ścianie prezbiterium, znajduje się kaplica ogrojcowa otwarta arkadą. Nakrywa ją gontowa kopułka, a wnętrze zdobią późnobarokowe rzeźby Chrystusa, anioła oraz apostołów.
Kościół w Gromniku – wnętrze
Wnętrze kościoła nakrywają sklepienia kolebkowe pozorne z dekoracyjnymi żebrami. W nawie boczne odcinki sklepienia oddzielono i wsparto na słupach.
Na szczególną uwagę zasługuje tęcza z wygiętą belką podtrzymywaną przez kręcone kolumny ozdobione kapitelami z archaizującymi maskami. Umieszczono na niej gotycki krucyfiks z XV wieku.
Chór muzyczny wspiera się na dwóch słupach, a jego parapet zdobi późnobarokowa dekoracja ornamentalna. Portal zachodni, również późnobarokowy, wieńczy rzeźba św. Marcina na koniu wykonana w stylistyce barokowo-ludowej XVIII wieku.
Wyposażenie wnętrza kościoła: Ołtarz główny i ołtarze boczne
Ołtarz główny pochodzi z pierwszej połowy XVIII wieku i reprezentuje styl późnobarokowy. Ma formę architektoniczną z bramkami bocznymi. W centralnym polu znajduje się obraz św. Marcina, prawdopodobnie przedstawiający także dawny wygląd kościoła przed przebudową. W zwieńczeniu umieszczono scenę Ukrzyżowania.
W świątyni znajdują się także dwa ołtarze boczne:
- lewy, późnobarokowy z XVIII wieku, zawiera obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XVII wieku oraz przedstawienie św. Michała Archanioła. W tym ołtarzu do 1968 roku znajdował się ukryty obraz „Ostatnia Wieczerza” z 1539 roku, przypisywany Mistrzowi Tryptyku z Wójtowej, obecnie przechowywany w Muzeum Diecezjalnym w Tarnowie;
- prawy, ludowo-rokokowy z początku XIX wieku.
- Pozostałe elementy wyposażenia
Wyposażenie świątyni obejmuje liczne cenne zabytki:
- kamienną chrzcielnicę renesansową z XVII wieku,
- późnobarokową ambonę z drugiej połowy XVIII wieku,
- stalle, konfesjonały i ławy o historycznym charakterze,
- rokokowe organy z XVIII wieku, przebudowane w 1963 roku przez Stanisława Czachora z Tuchowa.
Na uwagę zasługują również rzeźby, między innymi późnobarokowy krucyfiks oraz figura św. Jana Nepomucena.
Wśród obrazów znajdują się przedstawienia św. Mikołaja, Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz Matki Boskiej typu saletyńskiego z 1846 roku. Zachowały się także dwa portrety rodziny Garlickich – dawnych kolatorów kościoła – datowane na około 1820 rok.
Dzwony kościelne
Kościół w Gromniku posiada trzy dzwony: Królowa Polski, Józef oraz Marcin, wykonane w latach 1957–1958. Dwa z nich odlał Emil Kozłowski we Wrocławiu. Dzwony do dziś pełnią funkcję liturgiczną i stanowią ważny element lokalnej tradycji.
Znaczenie kościoła dla dziedzictwa regionu
Kościół św. Marcina w Gromniku stanowi cenny przykład małopolskiej architektury drewnianej, w której harmonijnie połączono tradycję gotycką z barokową przebudową. Dzięki zachowanemu wyposażeniu oraz wielowiekowej historii świątynia pozostaje ważnym świadectwem kultury religijnej regionu tarnowskiego.
Obiekt nie tylko pełni funkcję sakralną, lecz także stanowi istotny element lokalnej tożsamości oraz dziedzictwa historycznego Małopolski.
Źródło:
[1] https://www.tarnowskiekoscioly.net/
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
