Kościół św. Andrzeja Apostoła w Gilowicach – niezwykła historia drewnianej świątyni z XVI wieku
Choć dziś kojarzymy go z Gilowicami, jego historia sięga zupełnie innej miejscowości. Świątynia pierwotnie powstała bowiem w Rychwałdzie, skąd w XVIII wieku została przeniesiona do obecnej lokalizacji. Na przestrzeni wieków kościół wielokrotnie przebudowywano i odnawiano, dzięki czemu zachował się do naszych czasów jako niezwykłe świadectwo historii regionu.
Początki świątyni w Rychwałdzie (XVI wiek)
Historia kościoła sięga połowy XVI wieku. Budowę świątyni rozpoczęto około 1545 roku w Rychwałdzie, a jej fundatorem był najprawdopodobniej Krzysztof Komorowski, właściciel dóbr rychwałdzkich.
Dwa lata później, w 1547 roku, kościół został uroczyście konsekrowany przez biskupa Erazma Ciołka. Już w XV wieku o istniejącej w Rychwałdzie parafii wspominał kronikarz Jan Długosz w swoim dziele Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis.
W 1641 roku świątynię rozbudowano. Żywiecki cieśla Jerzy Wiśnicki dobudował wówczas charakterystyczną drewnianą wieżę, która stała się ważnym elementem bryły kościoła.
Przeniesienie kościoła do Gilowic
Przełomowy moment w historii świątyni nastąpił w 1757 roku. W Rychwałdzie powstał wówczas nowy, murowany kościół. W związku z tym zdecydowano o rozebraniu starej drewnianej świątyni i przeniesieniu jej do pobliskich Gilowic.
Prace przy demontażu, transporcie oraz ponownym montażu kościoła prowadził miejscowy cieśla Marek Luber. Świątynię złożono ponownie w Gilowicach, jednak bez starej wieży, która była już w złym stanie technicznym i nie nadawała się do ponownego wykorzystania. Nową, wolnostojącą wieżę dobudowano później.
Przez prawie dwa kolejne stulecia kościół w Gilowicach funkcjonował jako kapelania parafii w Rychwałdzie i nie posiadał własnego stałego proboszcza.
XIX wiek – pierwsze większe przebudowy
W drugiej połowie XIX wieku przeprowadzono istotne zmiany we wnętrzu świątyni. Wówczas przebudowano strop, tworząc drewniane sklepienie pozorne o charakterze kołyskowym. Niestety w trakcie tych prac zatynkowano starszą polichromię, przez co kościół utracił część swoich pierwotnych walorów artystycznych.
W 1895 roku Jan i Wojciech Szwedowie z Pewli Małej wykonali nowe sklepienia w nawie i prezbiterium.
Modernizacje na początku XX wieku
Na początku XX wieku kościół przeszedł szeroki program prac modernizacyjnych.
W latach 1902–1906 miejscowi rzemieślnicy odnowili wyposażenie świątyni, w tym:
- ołtarz główny
- ołtarze boczne
- konfesjonały
Wtedy także wzmocniono konstrukcję budynku poprzez podmurowanie butwiejących belek.
W 1901 roku odeskowano dzwonnicę, a siedem lat później pokryto ją gontem. Dzięki temu zwiększono również przestrzeń użytkową kościoła.
Z kolei dach został pokryty eternitem w 1912 roku. Decyzję tę podjęto jednak bez konsultacji z konserwatorem zabytków. Już dwa lata później, na polecenie konserwatora z Krakowa, przywrócono tradycyjne pokrycie gontowe.
Przy okazji przebudowano wejście do świątyni i wykonano specjalną wnękę przeznaczoną do wygłaszania kazań.
Okres I wojny światowej i międzywojenny
W czasie I wojny światowej wiele zabytkowych dzwonów w Galicji konfiskowano na potrzeby przemysłu wojennego. W przypadku kościoła w Gilowicach interweniował jednak urząd konserwatorski w Krakowie, dzięki czemu świątynia zachowała swoje historyczne dzwony.
Do dziś znajdują się tu dwa najstarsze w okolicy:
- dzwon „Andrzej” z 1535 roku
- dzwon „Jan” z 1584 roku
W 1917 roku wnętrze kościoła pomalował Józef Stopa z Makowa Podhalańskiego. Koszt prac wyniósł wówczas 3200 koron.
Niedługo później, w 1921 roku, wymieniono stare organy pochodzące jeszcze z Rychwałdu na nowe. Instrument ten gruntownie odrestaurowano w latach 70-tych XX wieku.
Powstanie parafii w Gilowicach
Po ponad dwóch stuleciach zależności od Rychwałdu nastąpiła ważna zmiana. W 1925 roku w Gilowicach ponownie erygowano samodzielną parafię.
Kilka lat później, w latach 1933–1934, przeprowadzono kolejne prace budowlane:
- przedłużono nawę kościoła
- dobudowano kaplicę Serca Pana Jezusa
- przywrócono pierwotną formę sobót
Podczas przedłużania nawy konieczne było także przesunięcie dzwonnicy o około 6 metrów. Zadania podjęli się miejscowi cieśle, którzy wykonali pracę nocą, aby uniknąć ciekawskich obserwatorów.
Prace powojenne i współczesna konserwacja
W latach 50-tych XX wieku kościół został zelektryfikowany i zradiofonizowany. Z czasem instalacje wymieniono na nowocześniejsze.
W 1982 roku cieśle z Podhala pokryli kościół i dzwonnicę nowymi gontami.
Natomiast w latach 1997–1999 przeprowadzono konserwację późnobarokowego ołtarza głównego.
Dzięki tym działaniom świątynia zachowała swój historyczny charakter, a jednocześnie pozostaje w dobrym stanie technicznym.
Architektura kościoła
Kościół w Gilowicach jest drewnianą świątynią orientowaną, wzniesioną w konstrukcji zrębowej z drewna jodłowego. Budowla reprezentuje typ gotyku śląsko-małopolskiego, charakterystyczny dla drewnianej architektury sakralnej południowej Polski.
Najważniejsze elementy konstrukcji:
- prostokątna nawa
- węższe prezbiterium zamknięte trójbocznie
- zakrystia od północy
- kaplica Serca Pana Jezusa od południa
- wysoka drewniana wieża z izbicą od zachodu
Całość otaczają otwarte soboty, czyli charakterystyczne podcienia chroniące ściany świątyni przed deszczem.
Cenne wyposażenie i zabytki
Wnętrze kościoła posiada głównie barokowy i klasycystyczny wystrój.
Najcenniejsze elementy wyposażenia to:
- późnobarokowy ołtarz główny z 1708 roku
- obraz św. Anny Samotrzeć z 1706 roku
- wczesnobarokowa ambona z XVII wieku
- gotycki posążek Matki Bożej z Dzieciątkiem z XIV wieku
- kamienna chrzcielnica z 1440 roku z herbem Korczak
Na strychu świątyni zachowały się również fragmenty polichromii z około 1635 roku, które przypisuje się malarzowi Fabianowi Sobinowiczowi z Żywca.
Otoczenie kościoła
Kościół znajduje się w centrum miejscowości przy drodze prowadzącej z Żywca do Ślemienia. Otacza go ogrodzenie z drewnianych łat opartych na murowanych słupach, a na dziedziniec prowadzą dwie stylowe drewniane bramy.
Przed sobotami stoi jeden z najstarszych zabytków świątyni – kamienna chrzcielnica o wysokości ponad metra.
Od północy teren kościoła otacza rząd ponad 700-letnich dębów, które objęto ochroną jako pomnik przyrody.
Obok świątyni znajduje się również stary cmentarz oraz pomnik mieszkańców Gilowic poległych podczas I wojny światowej.
Sporo w tym opisie jest nawiązania do Rychwałdu – miejscowości położonej niedaleko Gilowic. Jak ktoś chce, to w tym miejscu opisujemy drewnianą kaplicę właśnie w tej malowniczej wsi.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
