Drewniany kościół w Domaradzu – historia i zabytki drewniane
Historia sięgająca średniowiecza
Początki kościoła w Domaradzu sięgają drugiej połowy XV wieku, najczęściej wskazuje się około 1485 roku. Choć brak jednoznacznych dokumentów potwierdzających dokładną datę budowy, zachowane elementy konstrukcyjne jednoznacznie świadczą o jego średniowiecznym rodowodzie. Wiadomo natomiast, że konsekracja świątyni nastąpiła w 1542 roku.
W kolejnych stuleciach kościół był wielokrotnie modernizowany. W XVII wieku dobudowano wieżę oraz podcienia, zwane sobotami. Następnie wnętrze wzbogaciła kamienna posadzka oraz prospekt organowy, co miało miejsce w XVIII wieku. Kluczowa przebudowa nastąpiła w 1878 roku – przedłużono nawę i podzielono ją na trzy części, jednocześnie likwidując dawną wieżę. Na początku XX wieku dobudowano kruchty i rozebrano soboty, a w 1936 roku wymieniono pokrycie dachu z gontu na blachę. W 2013 roku przywrócono gontowe pokrycie dachowe, podkreślając historyczny charakter obiektu.
Architektura – drewno, gotyk i harmonia formy
Kościół św. Mikołaja jest budowlą drewnianą o konstrukcji zrębowej, orientowaną, wzniesioną z drewna modrzewiowego i jodłowego. Reprezentuje styl późnogotycki, co czyni go wyjątkowym na tle podkarpackich świątyń.
Bryła kościoła składa się z jednonawowego korpusu na planie wydłużonego prostokąta oraz węższego prezbiterium, zamkniętego trójbocznie. Od północy przylega do niego zakrystia, a od zachodu i południa – przestronne kruchty. Całość nakrywa wysoki, jednokalenicowy dach, zwieńczony sześcioboczną wieżyczką na sygnaturkę z hełmem ostrosłupowym i latarnią. Świątynia posadowiona jest na kamiennym podmurowaniu, a ściany zewnętrzne oszalowane gontem.
Wnętrze – skarbnica sztuki sakralnej
Wnętrze kościoła zachwyca bogactwem zabytkowego wyposażenia. Płaski strop wsparty jest na czterech drewnianych słupach, które dzielą nawę na trzy części. Prezbiterium oddziela ściana tęczowa z belką tęczową, na której umieszczono barokowy krucyfiks z XVIII wieku. Chór muzyczny, wsparty na dwóch słupach, mieści zabytkowe organy.
Na szczególną uwagę zasługuje eklektyczna polichromia z 1887 roku, przedstawiająca sklepienie niebieskie. Ołtarz główny, wykonany w 1912 roku, uzupełnia starsze, barokowe wyposażenie – ołtarze boczne i ambonę z XVII wieku oraz późnobarokowe konfesjonały. Jednym z najstarszych elementów jest późnogotycka, kamienna chrzcielnica z końca XV wieku, z drewnianą pokrywą z około 1720 roku. Pod prezbiterium znajdują się krypty, dawniej pełniące funkcję grobową.
Cenny późnogotycki tryptyk, pochodzący pierwotnie z kościoła w Domaradzu, przechowywany jest obecnie w Muzeum Archidiecezjalnym w Przemyślu.
Dzwonnica i otoczenie kościoła
Przed świątynią stoi wolnostojąca drewniana dzwonnica z 1936 roku, zaprojektowana przez Stanisława Grossego. Jej konstrukcja słupowo-ramowa, zwężające się ku górze ściany oraz nadwieszona izbica nawiązują do dawnych, średniowiecznych form. W dzwonnicy zachował się gotycki dzwon z 1524 roku – jeden z najstarszych tego typu zabytków w regionie.
Kościół otacza dawny cmentarz przykościelny, obsadzony starymi drzewami i ogrodzony drewnianym parkanem krytym gontem. Cały zespół kościelny tworzy spójną, harmonijną całość, wpisaną w krajobraz centrum Domaradza.
Legenda o dzwonach
Z budową kościoła wiąże się lokalna legenda. Według niej dzwony pochodziły z zapadniętej pod ziemię świątyni w Rokitnem. Gdy próbowano przewieźć je do innego kościoła, woły zatrzymały się właśnie w Domaradzu i nie chciały ruszyć dalej. Odczytano to jako znak i w tym miejscu postanowiono wznieść nową świątynię.
Dlaczego warto odwiedzić Domaradz?
Kościół św. Mikołaja w Domaradzu to nie tylko zabytek o ponad pięciowiekowej historii, ale również wyjątkowe świadectwo rozwoju drewnianej architektury sakralnej w Polsce. Mimo że dziś nabożeństwa odprawiane są tu okazjonalnie, obiekt pozostaje dostępny do zwiedzania z zewnątrz przez cały rok, a wnętrze można zobaczyć po wcześniejszym uzgodnieniu.
To miejsce, w którym historia, sztuka i lokalna tradycja tworzą niezwykle autentyczną atmosferę – idealną dla miłośników dziedzictwa kulturowego Podkarpacia.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
