Kościół św. Katarzyny w Cięcinie – historia, architektura i ciekawostki
Historia kościoła to opowieść o wierze mieszkańców, licznych przebudowach oraz trosce o zachowanie dziedzictwa kulturowego.
Początki kościoła w Cięcinie – średniowieczne wzmianki
Pierwsze informacje o świątyni w Cięcinie pojawiają się już w 1358 roku. W dokumentach dotyczących poboru świętopietrza wymieniono miejscowość jako Ecclesia de Czencina, co świadczy o istnieniu kościoła lub kaplicy już w XIV wieku.
Nie wiadomo jednak, czy ówczesna świątynia znajdowała się w obecnym miejscu. W czasach kronikarza Jana Długosza, czyli w XV wieku, Cięcina była wsią pozbawioną własnego kościoła i należała do parafii w Żywcu.
Legenda o powstaniu świątyni
Według przekazu zawartego w „Dziejopisie żywieckim” Andrzeja Komonieckiego początki kościoła wiążą się z lokalną tradycją. Na miejscu dzisiejszej świątyni miał znajdować się browar, w którym wisiał obraz św. Katarzyny.
Mieszkańcy mieli widywać płonące przed nim świece, lecz nie przywiązywali do tego znaczenia. Dopiero po uderzeniu pioruna i pożarze budynku uznano wydarzenie za znak. Wkrótce powstała niewielka kaplica mieszcząca około pięćdziesięciu osób, a następnie większy kościół poświęcony św. Katarzynie.
Choć opowieść ma charakter legendarny, opiera się na żywej tradycji ustnej przekazywanej przez pokolenia.
Budowa obecnego kościoła w 1542 roku
Najstarsza część istniejącego dziś kościoła św. Katarzyny została wzniesiona w 1542 roku, prawdopodobnie z inicjatywy Krzysztofa Komorowskiego. Świątynia pełniła wówczas funkcję kaplicy filialnej parafii w Radziechowach.
Drewniana konstrukcja zrębowa była typowa dla budownictwa śląsko-małopolskiego. Kościół miał niewielkie rozmiary i służył lokalnej społeczności przez kolejne stulecia.
Wielka rozbudowa w XVII wieku:
- Lata 1666–1667 – powiększenie świątyni
- Istotny etap rozwoju kościoła nastąpił w drugiej połowie XVII wieku. Dzięki staraniom ks. Stanisława Kaszkowicza:
- powiększono nawę,
- dobudowano wieżę,
- wzniesiono nową dzwonnicę.
Wydarzenie to zostało odnotowane w kronice Andrzeja Komonieckiego, co potwierdza jego znaczenie dla lokalnej społeczności.
Powstanie samodzielnej parafii w Cięcinie
Do 1789 roku kościół pozostawał filią parafii w Radziechowach. Dopiero pod koniec XVIII wieku utworzono samodzielną parafię w Cięcinie, a jej pierwszym proboszczem został ks. Marceli Stupecki.
Przez następne dziesięciolecia budynek nie przechodził większych zmian, co pozwoliło zachować jego pierwotny charakter.
XIX wiek – czas największych przekształceń
Rozbudowa w 1857 roku
W połowie XIX wieku do świątyni dobudowano:
- nową zakrystię,
- skarbiec pełniący funkcję oratorium.
Prace z lat 1893–1896
Pod koniec XIX wieku kościół uzyskał formę zbliżoną do dzisiejszej. Prace prowadzone pod kierunkiem budowniczego Roberta Fussgängera objęły:
- wydłużenie nawy,
- przesunięcie wieży ku zachodowi,
- budowę babińca i wieżyczki na sygnaturkę,
- dobudowę przedsionka,
- powstanie kaplicy św. Franciszka z Asyżu.
W 1896 roku artysta Antoni Stopka wykonał dekoracyjne polichromie ścienne i stropowe, które do dziś stanowią ważny element wystroju wnętrza.
Zmiany architektoniczne w XX wieku
Na początku XX wieku dach pokryto eternitem, zastępując tradycyjny gont. W 1925 roku krakowski architekt Wacław Krzyżanowski zaprojektował nowy hełm wieży, ponieważ wcześniejsza konstrukcja była nieproporcjonalna wobec powiększonej świątyni.
Realizację projektu zakończono w 1932 roku, podwyższając wieżę o niemal siedem metrów.
Powojenne remonty i prace konserwatorskie
W latach 1949–1951 przeprowadzono gruntowną renowację wnętrza. Wówczas:
- odmalowano ściany i strop,
- odnowiono ołtarze i obrazy,
- wykonano nowe złocenia i polichromie,
- wymieniono zniszczone elementy konstrukcyjne.
Na początku lat sześćdziesiątych wzmocniono fundamenty kamienną podmurówką oraz dodatkowymi filarami.
Budowa nowego kościoła i zmiana funkcji świątyni
Wraz ze wzrostem liczby mieszkańców w latach 70-tych XX wieku rozpoczęto starania o budowę nowej świątyni. Mimo trudności politycznych uzyskano zgodę władz państwowych.
W latach 1976–1981 powstał nowy kościół pw. Przemienienia Pańskiego. Kamień węgielny w 1978 roku wmurował kardynał Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II.
Od tego momentu kościół w Cięcinie pełni funkcję kościoła pomocniczego.
Remont dachu i współczesna konserwacja
W 2010 roku przeprowadzono ważny remont. Usunięto eternit i zastąpiono go tradycyjnym modrzewiowym gontem łupanym, wykonanym ręcznie zgodnie z dawną techniką. Na pokrycie dachu zużyto około 2400 m² gontu.
Prace znacząco poprawiły stan techniczny zabytku i przywróciły jego historyczny charakter.
Architektura kościoła św. Katarzyny
Kościół jest orientowany i wykonany w konstrukcji zrębowej.
Składa się z:
- wielobocznie zamkniętego prezbiterium,
- wydłużonej nawy,
- wieży o konstrukcji słupowej z izbicą,
- zakrystii i babińca od północy,
- kaplicy św. Franciszka od południa.
- Bryłę otaczają charakterystyczne soboty, a całość przykrywa dach dwuspadowy przechodzący nad prezbiterium w wielopołaciowy.
Wnętrze i wyposażenie – barokowe dziedzictwo
Wnętrze kościoła utrzymane jest głównie w stylistyce barokowej. Na szczególną uwagę zasługują:
- ołtarz główny św. Katarzyny Aleksandryjskiej,
- ołtarze boczne Matki Bożej Częstochowskiej i Przemienienia Pańskiego,
- ołtarz św. Franciszka z Asyżu,
- barokowa ambona i organy,
- kamienna chrzcielnica z 1705 roku.
Najcenniejsze gotyckie i renesansowe obrazy, w tym „Zwiastowanie Anielskie”, przeniesiono do Muzeum Narodowego w Krakowie.
Znaczenie kościoła św. Katarzyny obecnie
Kościół św. Katarzyny w Cięcinie pozostaje jednym z najstarszych drewnianych obiektów sakralnych regionu. Mimo licznych przebudów zachował historyczną wartość i nadal pełni funkcje religijne oraz kulturowe.
Świątynia jest ważnym punktem Szlaku Architektury Drewnianej w pętli beskidzkiej i stanowi wyjątkowe świadectwo wielowiekowej historii lokalnej społeczności.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
