Historia parafii i kościoła św. Mikołaja w Brzozowej
Najważniejszym wydarzeniem dla mieszkańców było jednak powstanie parafii. Parafia św. Mikołaja Biskupa w Brzozowej została utworzona pod koniec XIV wieku, a pierwsza znana wzmianka o jej istnieniu pochodzi z 1470 roku. Od tego czasu parafia stała się centrum życia religijnego i społecznego wsi.
Budowa drewnianego kościoła św. Mikołaja
Obecny kościół parafialny powstał prawdopodobnie w pierwszej połowie XVI wieku, choć niektóre źródła wskazują, że jego początki mogą sięgać nawet końca XV wieku. Świątynia została wzniesiona w stylu późnogotyckim jako drewniany, jednonawowy kościół konstrukcji zrębowej.
W ciągu wieków kościół był wielokrotnie odnawiany i przebudowywany. Najważniejsze prace przeprowadzono w latach:
- 1665–1678
- 1835–1850
W czasie XIX-wiecznej przebudowy powstała m.in. wieża, a sama świątynia została ponownie poświęcona w 1835 roku. Kolejne modernizacje sprawiły jednak, że część pierwotnych cech stylowych uległa zatarciu.
Położenie kościoła i otoczenie świątyni
Kościół w Brzozowej znajduje się w centralnej części wsi, po wschodniej stronie drogi prowadzącej z Gromnika przez Brzozową do Faściszowej. Teren kościelny położony jest u podnóża wzniesienia, które podcina przepływający w pobliżu potok Brzozowianka.
Cały teren przykościelny otacza kamienny mur z bramami od strony zachodniej i południowej. W obręb ogrodzenia wpisane są również inne historyczne obiekty, w tym:
- kaplica grobowa z 1824 roku,
- murowana dzwonnica,
- grota z figurą Matki Bożej z początku XX wieku.
Plebania znajduje się około 150 metrów od kościoła, po zachodniej stronie drogi.
Kościół na Szlaku Architektury Drewnianej
Zabytkowa świątynia w Brzozowej należy do najcenniejszych drewnianych obiektów sakralnych w regionie. Dlatego została włączona do Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce.
Co więcej, 19 listopada 1979 roku kościół wraz z wyposażeniem i otoczeniem wpisano do rejestru zabytków województwa tarnowskiego (nr A-186) decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
Architektura kościoła
Kościół jest drewnianą budowlą konstrukcji zrębowej, oszalowaną deskami i przykrytą blaszanym dachem. Świątynia ma układ charakterystyczny dla późnogotyckich kościołów drewnianych.
Najważniejsze elementy architektoniczne to:
- jednonawowa bryła z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie,
- prostokątna zakrystia od północy,
- wieża od frontu o ścianach zwężających się ku górze,
- kruchta od strony południowej,
- barokowa wieżyczka na sygnaturkę na kalenicy dachu.
Dach świątyni jest dwuspadowy, oparty na drewnianej więźbie storczykowej typu gotyckiego. Nad nawą i prezbiterium znajduje się wspólna kalenica, a nad zakrystią połacie dachowe są wydłużone.
Wnętrze kościoła nakrywają płaskie stropy, natomiast w nawie znajdują się charakterystyczne zaskrzynienia wsparte na słupach.
Polichromia i wystrój wnętrza
Ściany oraz stropy kościoła pokrywa figuralno-ornamentalna polichromia z pierwszej połowy XIX wieku. Malowidła utrzymano w stylistyce klasycystycznej z elementami iluzjonizmu malarskiego.
Dekoracja obejmuje około 440 m² powierzchni i przedstawia m.in.:
- scenę Koronacji Matki Bożej,
- modlitwę Jezusa w Ogrójcu,
- liczne ornamenty i iluzjonistyczne kasetony.
Polichromię odnawiano w 1960 roku, jednak obecnie jej stan zachowania wymaga dalszych prac konserwatorskich.
Ołtarze i wyposażenie kościoła
Najważniejszym elementem wyposażenia jest późnobarokowy ołtarz główny z pierwszej połowy XVIII wieku. W jego centralnej części znajduje się obraz Matki Bożej Szkaplerznej z przełomu XVII i XVIII wieku.
Na zasuwie umieszczono obraz św. Mikołaja Biskupa z XIX wieku, patrona parafii.
W kościele znajdują się także:
- dwa późnobarokowe ołtarze boczne z XVIII wieku,
- ołtarz z obrazem Matki Bożej Różańcowej,
- drewniana chrzcielnica z XVIII wieku,
- późnobarokowa ambona,
- kilka zabytkowych obrazów i krucyfiksów.
Do szczególnie cennych dzieł należą obrazy:
- Ukrzyżowanie z drugiej połowy XVIII wieku,
- św. Małgorzata – obraz rokokowy z XVIII wieku,
- św. Mikołaj w szatach pontyfikalnych.
Organy i chór muzyczny
Na chórze muzycznym znajduje się prospekt organowy o klasycystycznej formie. Instrument został wykonany w 1978 roku przez Mieczysława Gwoździa z Nowego Sącza, przy wykorzystaniu elementów starszych organów z około 1900 roku.
Dzwonnica i dzwony
Przy kościele stoi murowana dzwonnica arkadowa z początku XX wieku. Znajdują się w niej trzy dzwony:
- pierwszy odlany w 1769 roku (później przelany po wojnie),
- drugi z 1808 roku, przelany w 1957 roku,
- trzeci odlany w 1965 roku.
Testament ks. Jana Głowacza i utracony las
Jednym z najbardziej niezwykłych wydarzeń w historii parafii jest testament ks. Jana Głowacza, proboszcza Brzozowej.
W 1906 roku kapłan zapisał parafii 46 hektarów lasu, który kupił za własne oszczędności. Jego plan był prosty – sprzedaż drewna miała umożliwić budowę nowego, murowanego kościoła.
Niestety wybuch II wojny światowej przerwał te plany. W 1946 roku władze Polski Ludowej znacjonalizowały las, który do dziś pozostaje własnością Skarbu Państwa.
Przez wiele lat parafia podejmowała próby odzyskania tej własności, jednak sprawa zakończyła się niepowodzeniem. 30 maja 2006 roku Sąd Okręgowy w Tarnowie uznał, że parafia nie ma prawa do tego lasu.
Parafia obecnie
Obecnie parafia w Brzozowej liczy około 900 wiernych. Mimo trudnej sytuacji demograficznej oraz finansowej wspólnota podejmuje wysiłki, aby ratować zabytkowy drewniany kościół, który wymaga stałych prac konserwatorskich.
Kościół w Brzozowej pozostaje jednak jednym z najcenniejszych zabytków regionu i ważnym elementem dziedzictwa kulturowego Małopolski.
Źródło:
[1] http://www.parafia.brzozowa.eu/
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
