Kościół polskokatolicki w Bażanówce – architektura i historia
Powstanie parafii i tło historyczne
Początki parafii w Bażanówce sięgają 1921 roku. Właśnie wtedy, równolegle z tworzeniem podobnej wspólnoty w Jaćmierzu, doszło do zawiązania parafii Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego. Jednak geneza tego wydarzenia była bezpośrednio związana z konfliktem, który wybuchł w miejscowej parafii rzymskokatolickiej.
W centrum sporu znalazł się ks. Michał Grzyś, ówczesny wikary, który w 1919 roku został członkiem Komisji Ziemskiej w Sanoku. Komisja ta miała wskazywać źle zagospodarowane majątki ziemskie i przeznaczać je do parcelacji. W rezultacie działań komisji ujawniono nieprawidłowości dotyczące majątku osoby powiązanej z proboszczem i dziekanem ks. Romanem Olkiszewskim. Tym samym konflikt przybrał na sile.
Po nagłej śmierci proboszcza wierni zabiegali o powierzenie probostwa ks. Grzysiowi. Jednak biskup nie wyraził na to zgody. W konsekwencji wikary został suspendowany, a następnie – ponieważ nie chciał opuścić parafii – aresztowany i wywieziony przez policję, której towarzyszył oddział wojska. To wydarzenie stało się punktem zwrotnym dla lokalnej społeczności.
Przejście do Kościoła Narodowego i organizacja wspólnoty
W odpowiedzi na te wydarzenia wierni z Bażanówki zdecydowali się przejść pod jurysdykcję Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego. Co istotne, nawet gdy ks. Michał Grzyś po pewnym czasie pojednał się z Kościołem rzymskokatolickim i do niego powrócił, parafianie pozostali przy nowym wyznaniu.
Początkowo nabożeństwa odprawiano w sali Kółka Rolniczego, a uczestniczyli w nich także wierni z sąsiedniego Jaćmierza. Pierwszym kapłanem narodowym, który przybył do Bażanówki, był ks. Antoni Ptaszek, natomiast w 1925 roku probostwo objął ks. Apolinary Filarski. To właśnie on, wspólnie z Komitetem Organizacyjnym, rozpoczął starania o budowę własnej świątyni.
Budowa kościoła i wizyta biskupa Hodura
Budowa świątyni ruszyła w 1925 roku, a już rok później Bażanówkę odwiedził sam biskup Franciszek Hodur, założyciel Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego. Podczas wizyty, 13 listopada 1926 roku, pobłogosławił on związek małżeński oraz udzielił bierzmowania aż 150 osobom, co podkreślało znaczenie nowo powstałej parafii.
W ten sposób Bażanówka stała się jednym z kluczowych ośrodków polskokatolickich w południowo-wschodniej Polsce.
Architektura kościoła parafialnego
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bażanówce to drewniana, orientowana świątynia o konstrukcji zrębowej, wzniesiona w 1925 roku. Od frontu dominuje wieża, której dolna część ma rzut czworoboczny, natomiast wyżej przechodzi w ośmiobok, zwieńczony ostrosłupowym, blaszanym hełmem.
Nawa przykryta jest jednokalenicowym dachem, nad którym wznosi się niewielka wieżyczka na sygnaturkę. Prezbiterium jest wyraźnie mniejsze od nawy, zamknięte trójbocznie, a od boku przylega do niego zakrystia. Całość zachowuje prostotę formy, charakterystyczną dla wczesnych świątyń Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego.
Dzwonnica i zabytkowe dzwony
Obok kościoła znajduje się wolnostojąca, metalowa dzwonnica, otwarta, wyposażona w dwa dzwony – z 1921 oraz 1993 roku. Ponadto przy świątyni zachował się zabytkowy, pęknięty dzwon z 1710 roku, który stanowi cenną pamiątkę dawnych czasów i podkreśla historyczną ciągłość tego miejsca.
Znaczenie i ochrona zabytku
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bażanówce jest nie tylko ważnym centrum życia religijnego, ale również unikalnym zabytkiem polskokatolickiej architektury sakralnej. Dlatego 7 grudnia 2009 roku został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-380.
Dzięki temu obiekt pozostaje chroniony, a jednocześnie dostępny dla osób zainteresowanych historią wyznań oraz dziedzictwem kulturowym regionu.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
