Kościół ewangelicki w Kamienicy – historia i zabytkowa architektura
Historia tej świątyni jest ściśle związana z dziejami Kamienicy – dawnej wsi, która dziś stanowi jedną z dzielnic Bielska-Białej. Co więcej, losy kościoła odzwierciedlają zmiany kulturowe, religijne i narodowościowe zachodzące w regionie na przestrzeni kilku stuleci.
Historia ewangelików w Kamienicy – Reformacja i pierwsze świątynie
Początki protestantyzmu w Kamienicy sięgają czasów reformacji. Już w 1547 roku we wsi powstał drewniany kościół, który służył miejscowej społeczności luterańskiej. Jednak w 1630 roku świątynia została przejęta przez katolików w wyniku działań kontrreformacyjnych.
Mimo tego przez długi czas w Kamienicy mieszkała liczna społeczność ewangelicka. W kolejnych stuleciach wierni należeli głównie do parafii ewangelickiej w Bielsku oraz w Starym Bielsku.
Spór o miejsca w kościele i decyzja o własnej świątyni
Na początku XIX wieku mieszkańcy okolicznych wsi – Starego Bielska, Aleksandrowic, Wapienicy i Kamienicy – stanowili znaczną część parafii ewangelickiej w Bielsku. Szacuje się, że było to nawet około jednej trzeciej wszystkich wiernych.
Dlatego domagali się oni przyznania jednej trzeciej miejsc w bielskim kościele Zbawiciela. Jednak ich postulaty nie zostały zaakceptowane. W efekcie lokalna społeczność zdecydowała się na budowę własnego miejsca kultu.
W 1827 roku poświęcono kościół Jana Chrzciciela w Starym Bielsku. Od tego momentu także ewangelicy z Kamienicy zaczęli uczęszczać właśnie tam na nabożeństwa.
Powstanie cmentarza ewangelickiego w Kamienicy – Epidemia i pierwsze pochówki
Cmentarz ewangelicki w Kamienicy powstał prawdopodobnie w 1843 roku. Jego utworzenie było związane z epidemią, która dotknęła wówczas okolice Bielska.
W parafii ewangelickiej zmarło około 100 osób, w tym syn ówczesnego pastora. Właśnie dlatego zdecydowano się utworzyć nowy cmentarz dla miejscowej społeczności luterańskiej.
Drewniana dzwonnica z XIX wieku
Kilka lat później, w 1860 roku, na terenie cmentarza wzniesiono drewnianą dzwonnicę. Służyła ona przede wszystkim podczas uroczystości pogrzebowych oraz nabożeństw żałobnych.
Budowa neogotyckiej kaplicy w 1899 roku – Projekt wiedeńskiego architekta
Pod koniec XIX wieku zapadła decyzja o budowie nowej kaplicy. W lutym 1898 roku rozpoczęto przygotowania do inwestycji.
Projekt świątyni opracował wiedeński architekt Carl Steinhofer. Budowa została zrealizowana w 1899 roku, a uroczyste poświęcenie kaplicy odbyło się 17 września tego samego roku.
Nowy obiekt powstał w miejscu wcześniejszej drewnianej dzwonnicy. Była to murowana budowla w stylu neogotyckim, która szybko stała się jedną z najbardziej charakterystycznych budowli sakralnych w okolicy.
Wsparcie rodziny Mänhardt
Budowa kaplicy była możliwa dzięki finansowemu wsparciu miejscowych ewangelików oraz fabrykanckiej rodziny Mänhardtów. Rodzina ta była właścicielem miejscowej fabryki sukna i należała do najbardziej wpływowych w regionie.
Członkowie rodu zostali pochowani w okazałym grobowcu znajdującym się obok kaplicy.
Marmurowa figura Chrystusa
Szczególną uwagę zwracała dekoracja świątyni. W niszy nad głównym wejściem umieszczono figurę błogosławiącego Chrystusa wykonaną z białego marmuru we Włoszech.
Dzięki temu kaplica była uznawana za jedną z najpiękniejszych chrześcijańskich budowli w regionie.
Kaplica staje się kościołem
Początkowo w kaplicy odbywały się jedynie nabożeństwa żałobne związane z funkcjonowaniem cmentarza. Jednak z biegiem czasu zaczęto organizować tam także nabożeństwa niedzielne.
W rezultacie obiekt zyskał rangę kościoła filialnego parafii ewangelicko-augsburskiej w Starym Bielsku. Do dziś odbywają się tu nabożeństwa w niedziele i święta.
Kamienica i bielska wyspa językowa
Przez wiele lat Kamienica była częścią tzw. bielskiej wyspy językowej. Oznacza to, że większość mieszkańców posługiwała się językiem niemieckim lub jego lokalną gwarą.
Dane statystyczne pokazują skalę tego zjawiska:
- w 1900 roku miejscowość liczyła 2619 mieszkańców,
- w 1910 roku liczba ta wzrosła do 3425 osób,
- aż 92,3% mieszkańców deklarowało wówczas używanie języka niemieckiego w domu,
- po I wojnie światowej odsetek ten spadł do 76,4%.
Jeszcze w 1939 roku Kamienicę zamieszkiwało 3979 osób.
Trudne losy mieszkańców po II wojnie światowej
Koniec II wojny światowej przyniósł ogromne zmiany dla mieszkańców regionu. W lutym 1945 roku Bielsko i okolice zostały zajęte przez wojska sowieckie.
Wielu niemieckojęzycznych mieszkańców uciekło przed frontem. Część z nich została jednak deportowana do obozów pracy na Uralu, Kaukazie i Syberii. Szacuje się, że z samej Kamienicy wywieziono co najmniej 174 osoby, w tym 46 kobiet.
W kolejnych latach większość dawnych mieszkańców wyjechała z Polski.
Niemieckie napisy na nagrobkach
Po wojnie rozpoczął się proces usuwania niemieckich śladów z przestrzeni publicznej. Jedną z jego form było skuwanie niemieckich napisów na nagrobkach.
Na cmentarzu ewangelickim w Kamienicy działania te miały różny charakter:
- czasami usuwano tylko imiona,
- w innych przypadkach skuwano całe napisy,
- zdarzało się również zakrywanie ich zaprawą murarską.
Część nagrobków pozostała jednak nietknięta, ponieważ nie było już rodzin, które mogłyby dokonać zmian.
Współczesność kościoła ewangelickiego w Kamienicy
Po II wojnie światowej świątynia nadal pełniła funkcję kościoła filialnego parafii w Starym Bielsku.
W drugiej połowie XX wieku przeprowadzono remont obiektu. Kolejne prace wykonano w 1999 roku z okazji stulecia kaplicy. Wówczas odnowiono elewację oraz wnętrze budynku.
Dziś kościół pozostaje ważnym elementem dziedzictwa religijnego i historycznego Bielska-Białej. Jednocześnie przypomina o wielokulturowej historii regionu oraz o społeczności, która przez wieki współtworzyła lokalną tożsamość.
Źródła:
[1] https://stajniaaugiasza.net/
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
