Greckokatolicka cerkiew w Gładyszowie – historia i architektura
Gdy większość cerkwi w Beskidzie Niskim budowano według jednego schematu, w Gładyszowie powstała świątynia, która do dziś zaskakuje formą i historią. Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego w Gładyszowie to jedna z najbardziej oryginalnych świątyń drewnianych w Beskidzie Niskim. Obiekt znajduje się w gminie Uście Gorlickie, w powiecie gorlickim, na południowym wschodzie województwa małopolskiego. Cerkiew wpisano na Szlak Architektury Drewnianej w Województwie Małopolskim.
Świątynia od początku pełniła funkcję cerkwi greckokatolickiej i – mimo burzliwej historii – nadal służy wiernym tego obrządku, współużytkowana z parafią rzymskokatolicką.
Zniszczenie dawnej świątyni i potrzeba budowy nowej
Poprzednia cerkiew w Gładyszowie została zniszczona podczas działań wojennych w latach 1914–1915, gdy przez wieś przebiegała linia frontu. Stała ona na terenie obecnego cmentarza, a miejsce po niej upamiętniają dziś dwa drewniane krzyże.
Przez ponad dwadzieścia lat wierni korzystali z niewielkiej drewnianej kaplicy w centrum wsi, która obecnie pełni funkcję świątyni prawosławnej. Kolejni proboszczowie nie podejmowali się jednak budowy nowej cerkwi.
Budowa cerkwi w latach 1938–1939
Decyzję o wzniesieniu nowej świątyni podjął ks. Andrzej Złupko, pochodzący z Drohobycza, proboszcz parafii greckokatolickiej w Gładyszowie od 1928 roku. Przy wsparciu mieszkańców zlecił budowę cerkwi huculskim cieślom. Nową lokalizację wyznaczono naprzeciwko plebanii i kaplicy.
Budowa przebiegała bardzo szybko. Cerkiew oddano do użytku w listopadzie 1938 roku, choć według części źródeł prace zakończono w 1940 roku. Wybuch II wojny światowej uniemożliwił jednak pełne wyposażenie wnętrza.
Zmiana użytkowników i reaktywacja parafii
Po wysiedleniu ludności łemkowskiej w 1947 roku cerkiew stała się własnością państwa. Od 1951 roku była użytkowana jako kościół rzymskokatolicki. Dopiero po 1956 roku, wraz z powrotami Łemków, świątynia zaczęła być sporadycznie wykorzystywana przez grekokatolików.
Przez pierwsze lata kapłan greckokatolicki dojeżdżał do Gładyszowa aż z Nowego Dworu Gdańskiego. W 1985 roku oficjalnie reaktywowano parafię greckokatolicką, która funkcjonuje do dziś. Obecnie cerkiew jest współużytkowana przez wiernych obu obrządków.
Architektura cerkwi Wniebowstąpienia Pańskiego
Cerkiew w Gładyszowie wyraźnie odbiega od klasycznego wzorca cerkwi łemkowskiej. Zbudowano ją na planie krzyża greckiego, według wzorów zaczerpniętych z terenów dzisiejszej Ukrainy. Taki typ określa się często mianem ukraińskiego stylu narodowego.
Centralnym elementem bryły jest duża kopuła, od której odchodzą cztery ramiona. Każde z nich przykryto blaszanym dachem o konstrukcji kalenicowej. Poniżej okapów ściany nie są oszalowane, dzięki czemu widoczne pozostają masywne belki konstrukcyjne.
Dzwonnica i otoczenie
Przed cerkwią stoi wolnostojąca, drewniana dzwonnica. Jej prosta forma harmonijnie współgra z nowoczesną, jak na czas powstania, bryłą świątyni.
Ikonostas i współczesna polichromia
Z powodu wybuchu II wojny światowej w cerkwi nie wykonano pierwotnie ikonostasu. Przez wiele lat wnętrze pozostawało skromne, zdobione głównie haftowanymi chustami. Ikonostas pojawił się dopiero w 2006 roku.
W 2022 roku wnętrze wzbogaciła polichromia figuralno-ornamentalna. Projekt przygotowali w 2019 roku Alina Hrubeć i Iwan Panas, studenci Lwowskiej Narodowej Akademii Sztuki.
Ołtarze i zabytkowe ikony
Wyposażenie cerkwi obejmuje trzy ołtarze. Ołtarz główny posiada tabernakulum, natomiast dwa ołtarze boczne pochodzą z drugiej połowy XVIII wieku. Znajdują się na nich ikony przedstawiające Ukrzyżowanie Chrystusa oraz Matkę Bożą z Dzieciątkiem.
Znaczenie cerkwi w Gładyszowie
Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego w Gładyszowie to wyjątkowy przykład drewnianej architektury sakralnej XX wieku. Jej nietypowa forma, trudna historia oraz współczesne działania konserwatorskie czynią ją ważnym symbolem ciągłości kulturowej i religijnej regionu.
Dziś świątynia pozostaje żywym miejscem modlitwy oraz cennym punktem na mapie dziedzictwa architektury drewnianej Małopolski.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
