Drewniany kościół w Jabłonce
Choć pierwsza wzmianka o Jabłonce pojawiła się już w 1468 roku, to jednak zasadnicza historia miejscowej świątyni zaczyna się dopiero w okresie międzywojennym. Wówczas, w latach 1936–1939, dzięki staraniom miejscowego ziemianina Antoniego Kraińskiego, zbudowano tu wyjątkowy kościół modrzewiowy. Powstał on według projektu znanego krakowskiego architekta Bogdana Tretera, który chętnie sięgał po ideały stylu narodowego i zakopiańskiego. Co więcej, samą konstrukcję wykonał utalentowany cieśla z pobliskiego Niebocka – Władysław Myćka.
Świątynia została poświęcona w 1940 roku, a zaledwie osiem lat później, 15 listopada 1948 roku, dekretem biskupa Franciszka Bardy powołano samodzielną ekspozyturę, wydzieloną z parafii Dydnia. Tym samym Jabłonka rozpoczęła własną, już niezależną historię parafialną.
Styl zakopiański jako inspiracja – narodowa architektura okresu międzywojennego
Kościół w Jabłonce to jeden z najważniejszych przykładów poszukiwania nowej formy polskiej drewnianej architektury sakralnej okresu międzywojennego. Treter, projektując go początkowo już w 1921 roku, czerpał z nurtu narodowo-romantycznego oraz z popularnego w Galicji stylu podhalańskiego, którego ojcem był Stanisław Witkiewicz. To właśnie ta estetyka – uznawana wówczas za niemal narodową – przeniknęła do wielu obiektów sakralnych, ale tylko nieliczne realizacje osiągnęły tak harmonijną formę jak kościół w Jabłonce.
W czasie adaptacji projektu zrezygnowano z pierwotnie planowanych „sobót”, czyli podcieni okalających nawę, zastępując je praktyczniejszymi nawami bocznymi. Dzięki temu bryła stała się bardziej zwarta, a jednocześnie uzyskała charakterystyczną dla bazylik rytmikę.
Bryła i układ – między tradycją a nowoczesnością
Świątynię wzniesiono z drewna modrzewiowego w konstrukcji zrębowej, natomiast sam przedsionek zaprojektowano już w układzie słupowym. Kościół usytuowano centralnie we wsi, tuż przy drodze wojewódzkiej 835, na delikatnie wyrównanym terenie u podnóża wzgórza. Całość jest orientowana, choć z lekkim przesunięciem ku południowemu wschodowi.
Bryłę oparto na planie prostokąta z trójbocznym zamknięciem prezbiterium, które otaczają pomieszczenia tworzące formę niepełnego obejścia, tzw. ambitu. Po obu jego stronach umieszczono dodatkowe pokoje, a na osi – niewielki przedsionek. Wnętrze podzielono za pomocą dwóch rzędów słupów na trzy nawy, przy czym nawy boczne są zauważalnie niższe od głównej.
Nad wszystkim góruje wspólny dach dwuspadowy, który przechodzi w trójspadowe przykrycie prezbiterium. Na kalenicy pojawia się efektowna, dwukondygnacyjna, ośmioboczna sygnaturka z iglicowym hełmem i podwójną latarnią – na wskroś neogotycki akcent, który pięknie podkreśla pionowe proporcje świątyni.
Co szczególnie charakterystyczne, ściany i dachy obito dekoracyjnym szalunkiem, miejscami stylizowanym na gont, a na elewacji frontowej ułożonym wręcz w ozdobną jodełkę. Dzięki temu kościół nawiązuje zarazem do tradycji ludowej, jak i do zakopiańskiej szkoły dekoracji.
Wnętrze – drewno, światło i styl zakopiański
Po przekroczeniu progu w oczy rzuca się ciepła kolorystyka modrzewia oraz kunsztowne boazerie, które pokrywają ściany, parapety i płaskie stropy. Wzór ułożony w jodełkę, wraz z ornamentalnymi detalami, tworzy spójną, estetyczną całość typową dla zakopiańskiego nurtu w architekturze.
W nawie głównej znajduje się XX-wieczny ołtarz Matki Bożej Częstochowskiej, natomiast w nawach bocznych ustawiono ołtarze Pana Jezusa i św. Stanisława Kostki (lub – według innego zestawu źródeł – św. Antoniego). W każdym z nich znajdują się drewniane rzeźby o ludowym wyrazie.
Centralnym akcentem wnętrza pozostaje jednak belka tęczowa z ludową Grupą Pasji. Z kolei oryginalny, XIX-wieczny żyrandol – przeniesiony z dworu Kraińskich – nadaje wnętrzu dodatkowego blasku i podkreśla jego historyczną ciągłość.
Podłoga została wykonana z dębowych klocków, co nie tylko nadaje jej solidności, ale i pięknie współgra z całą drewnianą strukturą kościoła.
Otoczenie kościoła – figura Maryi i dwór Kraińskich
Bezpośrednio przy świątyni stoi kamienna figura Matki Bożej z 1880 roku, wyrzeźbiona z szarego piaskowca. Fundatorką posągu była Aniela Kraińska, a jego losy są równie ciekawe jak sam kościół. Początkowo ustawiono go w Hermanowicach, potem – po I wojnie światowej – przeniesiono do parku dworskiego w Jabłonce. Ostatecznie, w 50-tą rocznicę powstania parafii, figurę ustawiono przy obecnym kościele.
Warto wspomnieć również o dworze z końca XVIII wieku, który wraz z rozległym parkiem i starodrzewem stanowi istotny element lokalnego dziedzictwa kulturowego.
Dalsze losy – remonty i konserwacja
W kolejnych dziesięcioleciach świątynia była kilkakrotnie remontowana. Prace z lat 70-tych i 90-tych XX wieku obejmowały m.in. wymianę podmurówki, części podwalin oraz fragmentów gontu na dachu. Dzięki temu kościół zachował nie tylko dobrą kondycję techniczną, ale i niezwykły, pierwotny charakter.
Obok kościoła stoi również metalowa dzwonnica o konstrukcji otwartej, która pełni funkcję współczesnego uzupełnienia całego założenia.
Znaczenie – unikat w skali regionu
Kościół w Jabłonce uchodzi za jedną z najcenniejszych międzywojennych realizacji drewnianych na Podkarpaciu. To przykład udanego połączenia tradycji podhalańskiej, założeń narodowego stylu sakralnego oraz lokalnych umiejętności ciesielskich. Jego harmonijna sylwetka, konsekwentna dekoracja oraz bardzo dobrze zachowane wnętrze sprawiają, że zabytek ten stanowi nie tylko miejsce kultu, ale również niezwykle interesujący element dziedzictwa architektonicznego regionu.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
