Cmentarz wojenny nr 123 Łużna-Pustki – niezwykła historia, drewniana gontyna i cisza tej części Karpat
Co ważne, miejsce to przyciąga zarówno miłośników histo-rii, jak i turystów szukających ciszy, refleksji oraz autentycznych śladów przeszłości.
1915 rok – bitwa, która zmieniła bieg frontu
Historia tego miejsca zaczyna się w maju 1915 roku podczas jednej z najważniejszych operacji I wojny światowej – bitwy pod Gorlicami. Wojna ta wybuchła m.in. po zamachu na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda dokonanym w Sarajewie i szybko objęła także ziemie polskie znajdujące się pod zaborami. W wyniku działań wojennych rosyjskie oddziały, cofając się pod naporem wojsk austro-węgierskich i niemieckich, zatrzymały się na wzgórzach w Łużnej, gdzie przez blisko pół roku prowadziły obronę.
Kulminacja walk nastąpiła w dniach 2–5 maja 1915 roku na wzgórzu Pustki (445 m n.p.m.) na Pogórzu Ciężkowickim. 2 maja, po kilkugodzinnym, intensywnym ostrzale artyleryjskim prowadzonym przez ponad 700 dział, ruszył szturm piechoty; mimo szybkiego przełamania pierwszych linii, dalsze walki w lesie były wyjątkowo krwawe. Około godziny 11 wzgórze zostało zdobyte przez wojska sprzymierzone, a tysiące żołnierzy zginęło lub trafiło do niewoli. Zdobycie wzgórza Pustki oraz powodzenie operacji gorlickiej doprowadziły do przełamania frontu i przesądziły o klęsce Rosji na tym odcinku, czyniąc to miejsce symbolem dramatyzmu walk na froncie wschodnim.
Powstanie cmentarza – idea równości i pamięci
Po zakończeniu walk zdecydowano, że wzgórze stanie się miejscem pochówku poległych. Co istotne, nekropolia została zaprojektowana w duchu ekumenizmu.
Spoczywają tu żołnierze trzech armii:
- austro-węgierskiej – 912 poległych (w tym wielu Polaków),
- niemieckiej – 65 żołnierzy,
- rosyjskiej – 227 żołnierzy.
Na cmentarzu spoczywają Austriacy, Węgrzy, Rosjanie, Niemcy oraz Polacy.
Dodatkowo, część rosyjskich żołnierzy poległych pochowano na pobliskim cmentarzu nr 122 (dokładnie 1201 osób, którzy zginęli w maju 1915 roku).
Co więcej, prace przy budowie wykonywali jeńcy wojenni, a projekt przygotował Jan Szczepkowski.
Architektura i układ – cmentarz wpisany w naturę
Cmentarz zajmuje blisko 3 hektary i ma kształt nieregularnego trapezu. Już przy wejściu uwagę przyciąga kamienna brama zwieńczona stylizowanymi hełmami.
Następnie ścieżki prowadzą przez kolejne tarasy, łącząc:
- 46 grobów zbiorowych,
- 829 grobów pojedynczych.
Co ważne, układ cmentarza harmonijnie wpisuje się w krajobraz. Ścieżki wiją się między drzewami, a kamienne schody pomagają pokonać strome zbocza. Dzięki temu spacer po nekropolii przypomina wędrówkę po górskim ogrodzie pamięci.
Gontyna – niezwykła drewniana kaplica
Najbardziej charakterystycznym elementem cmentarza jest monumentalna drewniana kaplica, zwana gontyną.
Zaprojektował ją Dušan Jurkovič, który połączył w niej styl ludowy Karpat ze starosłowiańską symboliką.
Kaplica:
- ma około 25 metrów wysokości,
- została zaprojektowana w 1917 roku,
- posiada konstrukcję w kształcie krzyża,
- była bogato zdobiona rzeźbami i polichromią.
W niewyjaśnionych okolicznościach, 29 czerwca 1985 roku około godziny 22:30, pierwotna gontyna spłonęła, pozostawiając po sobie jedynie kamienną podmurówkę. Z inicjatywy proboszcza z Łużnej, księdza Józefa Zabrzeńskiego, w pobliżu wejścia na cmentarz wzniesiono ołtarz polowy. Funkcjonował on do 2014 roku, kiedy to został rozebrany w trakcie prac renowacyjnych.
W przeszłości, każdego 3 maja, na terenie cmentarza odprawiano mszę świętą (w przypadku niepogody przenoszoną do kościoła parafialnego w Łużnej), połączoną z uroczystościami rocznicowymi.
Zniszczenie i odbudowa – powrót do dawnej świetności
Po pożarze z 1985 roku przez wiele lat cmentarz stopniowo niszczał. Jednak przełom nastąpił po 2010 roku.
Najpierw rozpoczęto kompleksową renowację, a następnie odbudowano kaplicę zgodnie z oryginalną dokumentacją.
Dzięki temu dziś miejsce prezentuje się bardzo dobrze i ponownie pełni ważną funkcję turystyczną oraz edukacyjną.
Europejskie wyróżnienie – symbol wspólnej historii
W 2016 roku cmentarz został uhonorowany prestiżowym wyróżnieniem – Znak Dziedzictwa Europejskiego.
To wyróżnienie przyznaje się miejscom, które mają szczególne znaczenie dla historii i tożsamości Europy.
Cmentarz w Łużnej doceniono przede wszystkim za:
- ideę równego traktowania poległych,
- wielonarodowy charakter,
- symboliczne znaczenie pojednania.
Wzgórze Pustki dziś – miejsce refleksji i turystyki
Obecnie cmentarz jest jednym z najważniejszych punktów na mapie turystycznej regionu. Co więcej, stanowi część szlaku cmentarzy wojennych w Beskidzie Niskim. Kilka kilometrów stąd znajduje się także wspaniały drewniany kościół w Szalowej, który warto odwiedzić.
Spacerując po tym miejscu, można nie tylko poznać historię, lecz także poczuć wyjątkową atmosferę ciszy i zadumy.
Dlatego warto tu przyjechać zarówno dla widoków, jak i dla chwili refleksji nad historią Europy.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
