Cmentarz Łemkowskiej wsi Czarne – historia i tradycje lokalne
Początki wsi i rozwój osady
Wieś Czarne, znana po łemkowsku jako Czorne, została lokowana w 1569 roku jako własność królewska. Podobnie jak inne osady w okolicy, była związana z osadnictwem wołoskim. Początkowo rozwijała się bardzo powoli. W 1629 roku istniały tu zaledwie trzy gospodarstwa rolne oraz dwa bezrolne.
Z czasem jednak liczba mieszkańców rosła. Już w XVIII wieku wieś zyskała na znaczeniu, ponieważ utworzono tu parafię greckokatolicką, obejmującą także Nieznajową i Lipną. Według tradycji pierwsza cerkiew powstała w 1764 roku, jednak faktycznie wzniesiono ją w 1789 roku.
Życie codzienne przed I wojną światową
W XIX wieku Czarne rozwijało się stabilnie. W 1880 roku istniały tu 54 domy, a liczba mieszkańców przekraczała 300 osób. Byli to głównie Rusini, ale mieszkali tu także Polacy, Romowie oraz dwie rodziny żydowskie. Jedna z nich prowadziła karczmę, a druga tartak.
Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem i hodowlą. Ponadto trudnili się tkactwem oraz wydobyciem i przetwarzaniem ropy naftowej. Wieś funkcjonowała samodzielnie i tętniła życiem.
I wojna światowa i walki frontowe
Spokojny rytm życia przerwała I wojna światowa. W latach 1914–1915 okolice Czarnego stały się areną zaciętych walk rosyjsko-austriackich. Front wielokrotnie przechodził przez wieś. Szczególnie krwawe starcia toczono o wzgórze Kamienny Wierch.
Władze austriackie zesłały 18 mieszkańców do obozu w Thalerhofie. Jedna osoba, Teodor Chowaniec, nie przeżyła trudnych warunków. Wojna przyniosła ogromne zniszczenia, a dokumentacja parafialna uległa całkowitemu zniszczeniu.
Cmentarz łemkowskiej wsi Czarne
Pamiątką po tych wydarzeniach jest cmentarz wojenny nr 53, zaprojektowany przez Dušana Jurkoviča. Spoczywa tu 377 żołnierzy, w tym 316 Rosjan i 61 Austriaków.
Okres międzywojenny i życie religijne
Po wojnie Czarne stopniowo się odbudowywało. W okresie międzywojennym wieś przeżywała względnie dobry czas. Powstała szkoła podstawowa, czytelnia im. Kaczkowskiego, a w 1935 roku dotarło tu nawet kino objazdowe.
Wieś była silnie związana z postacią św. Maksyma Sandowycza. W 1928 roku, w wyniku tzw. schizmy tylawskiej, mieszkańcy przeszli na prawosławie. Ponieważ nie mogli korzystać z majątku cerkwi greckokatolickiej, w 1929 roku zbudowali nową świątynię prawosławną.
W 1934 roku obchodzono 20. rocznicę męczeńskiej śmierci św. Maksyma. Wówczas wzniesiono pomnik ku czci ofiar Thalerhofu, który do dziś przypomina o tych wydarzeniach.
II wojna światowa i wysiedlenia
Rok 1938 przyniósł narastające napięcie. Po wybuchu II wojny światowej przez wieś przeszły wojska słowackie i niemieckie. Niemcy wywieźli żydowskich mieszkańców. Planowano także deportację Romów, jednak dzięki sprzeciwowi mieszkańców udało się ich uratować.
W 1944 roku przy cerkwi greckokatolickiej działał niemiecki szpital polowy. Zmarłych żołnierzy Wehrmachtu pochowano przy cmentarzu parafialnym.
Po wojnie nastąpił dramatyczny finał istnienia wsi. W 1945 roku część mieszkańców wyjechała do ZSRR. Pozostałych wysiedlono w 1947 roku w ramach Akcji „Wisła”. Wieś opustoszała niemal całkowicie.
Czarne po wysiedleniach
Po 1956 roku do Czarnego wróciły jedynie trzy rodziny. Zabudowania stopniowo rozbierano, a zabytki niszczały. W 1955 roku rozebrano prawosławną czasownię. Cerkiew greckokatolicka stała we wsi do 1993 roku, po czym została przeniesiona do skansenu w Nowym Sączu i tam zrekonstruowana.
Do dziś zachowały się cmentarze wojenne, cerkwisko, XIX-wieczna murowana kapliczka oraz liczne przydrożne krzyże i kapliczki. Szczególnym symbolem są także „Drzwi do zaginionego świata”, które skłaniają do refleksji nad losem tej ziemi.
Czarne dzisiaj
Obecnie w Czarnem stoją zaledwie dwa domy oraz sezonowe bacówki pasterskie. Mimo to miejsce nadal zachwyca. Cisza, przestrzeń i ślady dawnego życia tworzą niezwykłą atmosferę. To krajobraz, który pamięta więcej, niż mogłoby się wydawać.
Czarne pozostaje jednym z najbardziej poruszających przykładów zaginionych wsi Łemkowszczyzny.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
