Cerkiew w Złockiem – historia i architektura drewniana
Cerkiew św. Dymitra (Demetriusza), Rycerza i Męczennika w Złockiem to jedna z najcenniejszych drewnianych świątyń dawnej Łemkowszczyzny. Wzniesiona w latach 1867–1872 według projektu budowniczego Kondracza, stanowi wyjątkowy przykład nietypowej, epigonalnej architektury łemkowskiej. Od 1951 roku pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Obiekt znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej w województwie małopolskim.
Położenie – świątynia ponad dolinami
Cerkiew znajduje się w górnej części Złockiego, na wysokości około 530 m n.p.m., na zalesionym grzbiecie oddzielającym dolinę Złockiego Potoku od doliny Szczawnika. Miejsce to leży w południowej części pasma Jaworzyny w Beskidzie Sądeckim. Obok świątyni znajduje się XIX-wieczny cmentarz rzymsko- i greckokatolicki, otoczony kamiennym murem oraz stare lipy, z których jedna objęta jest ochroną jako pomnik przyrody. Dziś Złockie jest dzielnicą Muszyny i znanym ośrodkiem turystyczno-uzdrowiskowym, przez który przebiegają popularne szlaki piesze.
Historia – od cerkwi łemkowskiej do kościoła parafialnego
Pierwsza cerkiew istniała w tym miejscu prawdopodobnie już pod koniec XVI wieku. Obecna świątynia została konsekrowana w 1873 roku i od początku wyróżniała się na tle innych cerkwi zachodniej Łemkowszczyzny. Zastosowanie planu krzyża oraz masywnej kopuły na tamburze było rozwiązaniem obcym lokalnej tradycji, inspirowanym wzorcami rosyjskimi i bałkańskimi.
Do połowy XX wieku cerkiew pełniła funkcję parafialnej świątyni greckokatolickiej. Po wysiedleniu Łemków w ramach Akcji „Wisła” i zmianach ludnościowych Kościół rzymskokatolicki przejął cerkiew w 1951 roku, i do dziś pełni ona funkcję kościoła parafialnego. Prace konserwatorskie prowadzono m.in. w latach 1962–1966, dzięki czemu obiekt zachował bardzo dobry stan techniczny.
Architektura – nietypowy plan i monumentalna kopuła
Cerkiew zbudowano z drewna modrzewiowego w konstrukcji zrębowej, w formie orientowanej i trójdzielnej, oszalowano ją poziomo deskami, a współcześnie pokryto blachą. Została wzniesiona na planie krzyża, co stanowi odstępstwo od klasycznego, trójdzielnego układu cerkwi łemkowskich.
Nawa, prezbiterium i transept nakryte są dachami dwuspadowymi z naczółkami. W miejscu ich skrzyżowania wznosi się potężna, ośmiopolowa kopuła na ośmiobocznym tamburze, zwieńczona wieżyczką z podwójną, pozorną latarnią. Prezbiterium zamknięte jest trójbocznie, z dobudowaną od północy zakrystią. Od frontu znajduje się wieża o konstrukcji słupowo-ramowej z pozorną izbicą i hełmem namiotowym. Wszystkie części świątyni zwieńczone są charakterystycznymi, ośmiobocznymi, ślepymi latarniami.
Wnętrze – ikonostas i malarstwo o wyjątkowej wartości
Wnętrze cerkwi w większości zachowało naturalną barwę drewna, co potęguje wrażenie monumentalności przestrzeni. W prezbiterium znajduje się polichromia ornamentalna i figuralna z lat 1873–1876, a na stropie plafon „Wniebowstąpienie”, przypisywany Janowi Bogdańskiemu, uczniowi Jana Matejki.
Najcenniejszym elementem wyposażenia jest kompletny XIX-wieczny ikonostas w stylu późno-klasycystycznym z elementami baroku i rokoka. Autorami są Antoni i Michał Bogdańscy ze Lwowa. Ikonostas prezentuje układ typowy dla zachodniej Łemkowszczyzny i wyróżnia się nietypowym usytuowaniem – w połowie długości prezbiterium.
W cerkwi umieszczono także dwa rokokowe ołtarze boczne z XIX wieku, przedstawiające Matkę Bożą z Dzieciątkiem oraz świętych Cyryla i Metodego. Znajduje się tutaj także barokowy krucyfiks z XVIII wieku, przeniesiony z wcześniejszej świątyni. Wśród licznych obrazów wyróżnia się starszy od cerkwi barokowo-ludowy wizerunek „Chrystus u słupa”. Na uwagę zasługują także dziewiętnastowieczne ikony „Ukrzyżowanie” i „Święci Cyryl i Metody”. Stacje Drogi Krzyżowej wykonał w 1980 roku rzeźbiarz ludowy Józef Kuczaj z Kąclowej.
Znaczenie kulturowe
Cerkiew w Złockiem zachwyca nie tylko historyków sztuki, lecz także przyciąga artystów. Wspomniał o niej Jerzy Harasymowicz w wierszu „W lesie listopadowym”, nazywając ją „Złocką ikoną”. Dziś świątynia pozostaje jednym z najważniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej Beskidu Sądeckiego i żywym świadectwem historii Łemków.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
