Cerkiew w Uściu Gorlickim
Cerkiew św. Paraskewy w Uściu Gorlickim to jedna z najcenniejszych świątyń drewnianych na Łemkowszczyźnie. Jej historia rozpoczyna się około 1539 roku, kiedy we wsi powstała pierwsza cerkiew prawosławna, będąca siedzibą parafii.
W 1691 roku parafia przyjęła unię brzeską. Od tego momentu świątynia zaczęła pełnić funkcję cerkwi greckokatolickiej. Wraz z upływem lat wcześniejszy budynek przestał jednak spełniać potrzeby wspólnoty, dlatego podjęto decyzję o wzniesieniu nowej świątyni.
Budowa cerkwi z 1786 roku
Obecną cerkiew wybudowano w 1786 roku, zastępując starszy obiekt użytkowany przez ponad sto lat. Budowę sfinansowali mieszkańcy Uścia Gorlickiego, a nad pracami czuwał paroch Piotr Hłumecki. Wykonawcą był Stefan Król z Ługu.
Świątynia powstała w typie zachodnio-łemkowskim, który był wówczas charakterystyczny dla tego regionu. W XIX wieku przeprowadzono poważny remont, podczas którego najprawdopodobniej dobudowano zakrystię. Kolejne prace konserwacyjne miały miejsce również w latach 1960–1963.
Losy cerkwi po II wojnie światowej
Do 1947 roku cerkiew była użytkowana przez miejscowych grekokatolików jako świątynia parafialna. Po Akcji „Wisła” obiekt przejęła parafia rzymskokatolicka, nadając mu wezwanie Matki Bożej Nieustającej Pomocy.
Po 1956 roku w cerkwi zaczęły się ponownie odbywać, choć jedynie okazjonalnie, nabożeństwa w obrządku bizantyjsko-ukraińskim. Organizował je ksiądz Wasyl Hrynyk, dojeżdżający do Uścia Gorlickiego z daleka. Ostatecznie, po wybudowaniu nowego kościoła rzymskokatolickiego, świątynia wróciła do grekokatolików. Oficjalne przejęcie cerkwi nastąpiło w 1997 roku.
Architektura cerkwi św. Paraskewy
Cerkiew w Uściu Gorlickim reprezentuje zachodnio-łemkowski typ architektury sakralnej. Jest to drewniana budowla o konstrukcji zrębowej, orientowana, z prezbiterium skierowanym na wschód. Ściany obito gontem, a całość nakrywa blaszany dach.
Świątynia ma układ trójdzielny i składa się z prezbiterium, nawy oraz babińca. Nad przedsionkiem wznosi się wieża o konstrukcji słupowo-ramowej, zwieńczona pozorną izbicą i pseudolatarnią z krzyżem. Podobne pseudolatarnie znajdują się również nad nawą i prezbiterium. Dachy cerkwi mają formę namiotową, a kopuły zwieńczono baniastymi hełmami.
Wnętrze i wyjątkowe wyposażenie
Cerkiew wewnątrz zachwyca polichromią figuralno-ornamentalną z 1938 roku, której fundatorzy i wykonawcy zostali uwiecznieni w zachowanym inskrypcyjnym napisie. Malowidła nadają wnętrzu wyjątkowy, barwny charakter.
Najcenniejszym elementem wyposażenia jest późnobarokowy ikonostas z XVIII wieku. Jego szczególną cechą są rzeźbione cokoły z przedstawieniami Adama i Ewy pod ikoną Matki Bożej oraz grupy proroków pod ikoną Chrystusa. Takie rozwiązanie stanowi rzadkość w sztuce cerkiewnej.
Z pierwszej cerkwi w Uściu Gorlickim zachowała się ikona św. Paraskewy, która obecnie znajduje się w Muzeum Historycznym w Sanoku. W nawie można zobaczyć także barokowe ołtarze boczne z obrazami Zmartwychwstania oraz Matki Bożej z Dzieciątkiem.
Położenie i znaczenie cerkwi
Cerkiew św. Paraskewy jest pięknie wpisana w krajobraz Uścia Gorlickiego i położona wśród dorodnych drzew. Otacza ją kamienny mur, a na teren przy-cerkiewny prowadzą dwie murowane bramki kryte gontem. Przy prezbiterium stoi drewniany krzyż upamiętniający 1000-lecie chrztu Rusi.
Świątynia znajduje się na Małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej i jest jednym z najważniejszych zabytków sakralnych regionu, łączącym historię, sztukę i duchowość Łemkowszczyzny.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
