Cerkiew w Tyliczu
Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Tyliczu to wyjątkowy przykład drewnianej architektury sakralnej Łemkowszczyzny. Pierwotnie greckokatolicka, z czasem przejęta przez kościół rzymskokatolicki, pełni dziś funkcję kaplicy cmentarnej. Jej bogata historia, unikatowa konstrukcja i cenne wyposażenie sprawiają, że jest jednym z najważniejszych zabytków regionu.
Początki i historia cerkwi
Pierwsza cerkiew w Tyliczu powstała już pod koniec XVI wieku, jednak została rozebrana w 1640 roku. W XVI i XVII wieku Tylicz był miejscem sporów religijnych między prawosławnymi a katolikami. W 1636 roku komisja powołana przez biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika stwierdziła, że spory wynikały z działań Rusinów, a parafię ruską zniesiono, przyłączając wiernych do parafii w Muszynce. Z pierwszej miasteckiej cerkwi pochodzą ikony Deesis oraz świętych Kosmy i Damiana, które obecnie znajdują się w Muzeum Narodowym we Lwowie.
Obecna cerkiew została wybudowana w 1743 roku. Z kolei w 1780 roku budynek przeszedł przebudowę, w wyniku której powstały m.in. kaplice boczne i wieża. Kolejne prace renowacyjne miały miejsce w latach 1889, około 1930 oraz w 1938 roku, kiedy wykonano polichromię ornamentalno-figuralną, upamiętniającą 950-lecie chrztu Rusi. Po 1947 roku cerkiew przejęła parafia rzymskokatolicka i od tego czasu służy jako kaplica cmentarna parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Tyliczu.
W 1964 roku świątynię wpisano do rejestru zabytków, a następnie włączono do Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej. Od tego czasu cerkiew była kilkakrotnie odnawiana, m.in. w 1982 roku, a w latach 2001–2002 uzupełniono brakujące elementy ikonostasu.
Architektura cerkwi
Cerkiew w Tyliczu jest typowym przykładem cerkwi łemkowskiej. Budynek jest trójdzielny, drewniany, o konstrukcji zrębowej, ze ścianami oszalowanymi i wzmocnionymi lisicami. Prezbiterium zamknięto trójbocznie, natomiast nawę i prezbiterium przykryto kopułami namiotowymi.
Nad przedsionkiem wznosi się wieża słupowo-ramowa z dwukondygnacyjnym, baniastym hełmem i pozorną latarnią, zwieńczonym kutym krzyżem. Mniejsze, jednokondygnacyjne hełmy znajdują się nad nawą i prezbiterium. Po obu stronach nawy znajdują się kaplice boczne, które dawniej pełniły funkcję kriłosów – pomieszczeń dla śpiewaków, charakterystycznych dla wschodniej architektury cerkiewnej i unikatowych na Łemkowszczyźnie. Dachy nad nawą i prezbiterium są namiotowe i wielopołaciowe, natomiast nad kaplicami – kalenicowe trójpołaciowe. Obecnie wszystkie dachy kryte są blachą.
Wokół cerkwi zachowało się drewniane ogrodzenie wraz z dzwonnicą, dawnym i współczesnym cmentarzem.
Wyposażenie wnętrza
Wnętrze cerkwi zdobi polichromia figuralno-ornamentalna z 1938 roku. Malowidła przedstawiają m.in. postacie świętych Olgi i Włodzimierza, wzorowane na ikonach z Soboru św. Włodzimierza w Kijowie. Starszy jest późnobarokowy ikonostas z XVIII wieku. Cechą charakterystyczną jest rozmiar niektórych ikon – patronów cerkwi oraz św. Mikołaja – które przewyższają wysokością królewskie wrota.
W prezbiterium znajduje się ołtarz późnobarokowy z XVIII wieku z ikoną Matki Bożej z Dzieciątkiem w drewnianej sukience. Boczny ołtarz rokokowy, ambona połączona z konfesjonałem oraz obraz Chrystusa modlącego się w Ogrójcu w nawie uzupełniają wyjątkowe wyposażenie. Warto zauważyć, że obraz w nawie nosi ślad po kuli wystrzelonej przez żołnierzy słowackich podczas ataku na Tylicz we wrześniu 1939 roku.
Cerkiew w Tyliczu dzisiaj
Obecnie cerkiew św. Kosmy i Damiana funkcjonuje jako kaplica cmentarna. Jest częścią lokalnego dziedzictwa kulturowego i jednym z najważniejszych obiektów na Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce. Dzięki zachowanej polichromii, ikonostasowi oraz wyjątkowej konstrukcji architektonicznej, świątynia przyciąga miłośników historii, sztuki sakralnej i turystyki kulturowej.
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.