Cerkiew w Świątkowej Wielkiej – historia i architektura drewniana
Obecny budynek cerkwi wzniesiono w 1757 roku. Fundatorem był Piotr Paszkiewicz, właściciel Świątkowej Wielkiej. Według przekazów ludowych świątynia pierwotnie stała nad potokiem Świerzówką. Częste wezbrania wody utrudniały jednak dostęp wiernym, dlatego cerkiew przeniesiono w bezpieczniejsze miejsce, bliżej głównej drogi.
Przebudowy i zmiany na przestrzeni wieków
W drugiej połowie XVIII wieku kontynuowano prace nad wystrojem wnętrza. Wykonano wówczas bogatą polichromię. W 1796 roku, a według części źródeł nieco później, dostawiono wieżę nad babińcem. Kolejne remonty przeprowadzano także w XIX wieku.
W 1914 roku tradycyjne gontowe pokrycie dachów zastąpiono blachą. Następnie, w 1927 roku, podczas tzw. schizmy tylawskiej, większość mieszkańców wsi przeszła na prawosławie. Mimo to cerkiew pozostała w rękach grekokatolików. W 1933 roku dobudowano zakrystię.
Opuszczenie cerkwi po Akcji „Wisła”
Po wysiedleniach ludności łemkowskiej w latach 1945–1947, związanych z Akcją „Wisła”, cerkiew została opuszczona. Przez wiele lat stała nieużytkowana i ulegała stopniowej degradacji. Niestety, w tym czasie padła również ofiarą kradzieży.
Z wnętrza zniknęły dwa cenne ikonostasy: barokowy z XVII wieku oraz młodszy, z pierwszej połowy XIX wieku. Pierwsze prace zabezpieczające wykonano w 1959 roku, kiedy wzmocniono kamienną podmurówkę i konstrukcję wieży.
Nowe życie świątyni po 1986 roku
Przełom nastąpił w 1986 roku, gdy cerkiew zaadaptowano na rzymskokatolicki kościół filialny parafii Matki Bożej Niepokalanej w Desznicy. Od tego momentu rozpoczął się proces systematycznej konserwacji obiektu.
W latach 1991–1993 odnowiono polichromie wnętrza. Natomiast w 2014 roku przeprowadzono gruntowny remont bryły cerkwi. Odtworzono wówczas także historyczną, barwną zewnętrzną dekorację malarską, przywracając świątyni dawny wygląd.
Architektura cerkwi św. Michała Archanioła
Cerkiew w Świątkowej Wielkiej to orientowana, drewniana budowla o konstrukcji zrębowej. Ma układ trójdzielny i reprezentuje łemkowski typ północno-zachodni – wariant starszy.
Nad babińcem wznosi się wieża o pochyłych ścianach, zwieńczona izbicą i baniastym hełmem z pseudolatarnią. Podobne, choć mniejsze konstrukcje znajdują się nad nawą i prezbiterium. Całość nakrywają łamane dachy brogowe, dziś pokryte blachą.
Pierwotnie cerkiew była bogato polichromowana z zewnątrz. Dominowały kolory niebieski i zielony, a elementy architektoniczne podkreślano czerwienią i bielą. Ten unikalny detal został odtworzony podczas ostatniego remontu.
Wnętrze i zachowane wyposażenie
Wnętrze cerkwi zachwyca wyjątkową polichromią figuralno-ornamentalną z XVIII wieku, częściowo przemalowaną w XIX stuleciu. Przedstawia ona sceny z życia Chrystusa i Maryi, proroków Starego Testamentu oraz symboliczne motywy dekoracyjne.
Choć ikonostasy nie przetrwały, w świątyni zachowały się cenne elementy wyposażenia, takie jak:
- ikony Ukrzyżowania i Sądu Ostatecznego z XVII wieku,
- barokowa kamienna kropielnica,
- XVIII-wieczny ołtarz główny,
- rokokowy ołtarz boczny,
- chór muzyczny z rzeźbioną i polichromowaną balustradą.
Cerkiew na Szlaku Architektury Drewnianej
W 1985 roku cerkiew wpisano do rejestru zabytków. Następnie włączono ją do Podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej. Obiekt znajduje się w centrum wsi, na terenie dawnego cmentarza cerkiewnego, ogrodzonego drewnianym płotem.
Dziś cerkiew św. Michała Archanioła jest uznawana za klasyczny przykład drewnianej architektury cerkiewnej zachodniej i środkowej Łemkowszczyzny. Zwiedzanie obiektu jest możliwe po wcześniejszym uzgodnieniu.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
