Cerkiew w Świątkowej Wielkiej
Cerkiew św. Michała Archanioła w Świątkowej Wielkiej jest jedną z najcenniejszych drewnianych świątyń na Łemkowszczyźnie. Jej historia sięga przed 1581 rokiem, kiedy we wsi istniała już parafia prawosławna. Po zawarciu unii brzeskiej świątynia, podobnie jak mieszkańcy, zmieniła wyznanie na greckokatolickie.
Obecny budynek cerkwi wzniesiono w 1757 roku. Fundatorem był Piotr Paszkiewicz, właściciel Świątkowej Wielkiej. Według przekazów ludowych świątynia pierwotnie stała nad potokiem Świerzówką. Częste wezbrania wody utrudniały jednak dostęp wiernym, dlatego cerkiew przeniesiono w bezpieczniejsze miejsce, bliżej głównej drogi.
Przebudowy i zmiany na przestrzeni wieków
W drugiej połowie XVIII wieku kontynuowano prace nad wystrojem wnętrza. Wykonano wówczas bogatą polichromię. W 1796 roku, a według części źródeł nieco później, dostawiono wieżę nad babińcem. Kolejne remonty przeprowadzano także w XIX wieku.
W 1914 roku tradycyjne gontowe pokrycie dachów zastąpiono blachą. Następnie, w 1927 roku, podczas tzw. schizmy tylawskiej, większość mieszkańców wsi przeszła na prawosławie. Mimo to cerkiew pozostała w rękach grekokatolików. W 1933 roku dobudowano zakrystię.
Opuszczenie cerkwi po Akcji „Wisła”
Po wysiedleniach ludności łemkowskiej w latach 1945–1947, związanych z Akcją „Wisła”, cerkiew została opuszczona. Przez wiele lat stała nieużytkowana i ulegała stopniowej degradacji. Niestety, w tym czasie padła również ofiarą kradzieży.
Z wnętrza zniknęły dwa cenne ikonostasy: barokowy z XVII wieku oraz młodszy, z pierwszej połowy XIX wieku. Pierwsze prace zabezpieczające wykonano w 1959 roku, kiedy wzmocniono kamienną podmurówkę i konstrukcję wieży.
Nowe życie świątyni po 1986 roku
Przełom nastąpił w 1986 roku, gdy cerkiew zaadaptowano na rzymskokatolicki kościół filialny parafii Matki Bożej Niepokalanej w Desznicy. Od tego momentu rozpoczął się proces systematycznej konserwacji obiektu.
W latach 1991–1993 odnowiono polichromie wnętrza. Natomiast w 2014 roku przeprowadzono gruntowny remont bryły cerkwi. Odtworzono wówczas także historyczną, barwną zewnętrzną dekorację malarską, przywracając świątyni dawny wygląd.
Architektura cerkwi św. Michała Archanioła
Cerkiew w Świątkowej Wielkiej to orientowana, drewniana budowla o konstrukcji zrębowej. Ma układ trójdzielny i reprezentuje łemkowski typ północno-zachodni – wariant starszy.
Nad babińcem wznosi się wieża o pochyłych ścianach, zwieńczona izbicą i baniastym hełmem z pseudolatarnią. Podobne, choć mniejsze konstrukcje znajdują się nad nawą i prezbiterium. Całość nakrywają łamane dachy brogowe, dziś pokryte blachą.
Pierwotnie cerkiew była bogato polichromowana z zewnątrz. Dominowały kolory niebieski i zielony, a elementy architektoniczne podkreślano czerwienią i bielą. Ten unikalny detal został odtworzony podczas ostatniego remontu.
Wnętrze i zachowane wyposażenie
Wnętrze cerkwi zachwyca wyjątkową polichromią figuralno-ornamentalną z XVIII wieku, częściowo przemalowaną w XIX stuleciu. Przedstawia ona sceny z życia Chrystusa i Maryi, proroków Starego Testamentu oraz symboliczne motywy dekoracyjne.
Choć ikonostasy nie przetrwały, w świątyni zachowały się cenne elementy wyposażenia, takie jak:
- ikony Ukrzyżowania i Sądu Ostatecznego z XVII wieku,
- barokowa kamienna kropielnica,
- XVIII-wieczny ołtarz główny,
- rokokowy ołtarz boczny,
- chór muzyczny z rzeźbioną i polichromowaną balustradą.
Cerkiew na Szlaku Architektury Drewnianej
W 1985 roku cerkiew wpisano do rejestru zabytków. Następnie włączono ją do Podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej. Obiekt znajduje się w centrum wsi, na terenie dawnego cmentarza cerkiewnego, ogrodzonego drewnianym płotem.
Dziś cerkiew św. Michała Archanioła jest uznawana za klasyczny przykład drewnianej architektury cerkiewnej zachodniej i środkowej Łemkowszczyzny. Zwiedzanie obiektu jest możliwe po wcześniejszym uzgodnieniu.
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.