Cerkiew w Polanie – historia i drewniana architektura
Świątynię umownie datuje się na rok 1790 i bywa ona uznawana za najstarszą zachowaną cerkiew w Bieszczadach. Jej fundatorem miał być Wawrzyniec Górski, jednak według miejscowej tradycji budowla może być znacznie starsza.
Historia cerkwi
Według lokalnych przekazów cerkiew została wzniesiona już na przełomie XVI i XVII wieku jako kaplica dworska właścicieli wsi – rodu Urbańskich. Po ukończeniu budowy kościoła rzymskokatolickiego w Polanie w 1780 roku kaplica miała zostać przekazana Rusinom w podziękowaniu za pomoc przy pracach budowlanych. Data 1790 może odnosić się do remontu lub ponownej konsekracji świątyni.
Przez pierwsze 109 lat cerkiew funkcjonowała jako poświęcona, natomiast uroczystej konsekracji dokonano dopiero w 1899 roku. Wówczas biskup Konstanty Czechowicz oficjalnie konsekrował świątynię. Cerkiew odnotowano także w „Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego” z 1880 roku.
W 1922 roku przeprowadzono remont, w trakcie którego wydłużono nawę. Kolejne prace miały miejsce w 1937 roku – wówczas wykonano nową polichromię wnętrza. Po wysiedleniach ludności w 1951 roku cerkiew opuszczono i wykorzystywano ją jako magazyn zboża.
W 1969 roku, po staraniach miejscowego duchowieństwa i parafian, obiekt został przekazany Kościołowi rzymskokatolickiemu. Początkowo pełnił funkcję kościoła filialnego, a od 1982 roku stał się kościołem parafialnym.
Architektura
Cerkiew w Polanie to drewniana, orientowana świątynia o konstrukcji zrębowej, oszalowana pionowymi deskami. Belki zrębu połączono na tzw. jaskółczy ogon, a budowlę posadowiono na kamiennej podmurówce. Budowla jest dwudzielna – składa się z wydłużonej nawy i węższego, trójbocznie zamkniętego prezbiterium.
Świątynia nie posiada babińca, a jego symboliczne nawiązanie stanowi chór oparty na dwóch kolumnach. Dwuspadowy dach kalenicowy zwieńczają trzy wieżyczki z pozornymi latarniami, nawiązujące do trójdzielności cerkwi. Dach pokryto blachą.
Obok cerkwi znajduje się drewniana, dwukondygnacyjna dzwonnica z 1922 roku o konstrukcji słupowej, nakryta dachem namiotowym.
Wnętrze i polichromia
Wnętrze cerkwi zdobi polichromia figuralno-ornamentalna wykonana w 1937 roku przez R. Konowalca. Na sklepieniu nawy przedstawiono Trójcę Świętą: Boga Ojca w trójkątnej aureoli, Chrystusa z krzyżem oraz Ducha Świętego w postaci gołębicy. Towarzyszą im serafiny – anioły najwyższej hierarchii.
W części wschodniej znajduje się scena pasyjna, pierwotnie stanowiąca zwieńczenie ikonostasu, który istniał w cerkwi do około 1970 roku. Zachował się także napis fundacyjny cyrylicą, który informuje, że polichromia jest darem kobiet z Polany.
Dawne wyposażenie cerkwi w większości nie przetrwało. Cenne ikony pochodzące ze świątyni znajdują się dziś w muzeach – m.in. w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku oraz w Muzeum Narodowym w Krakowie.
Otoczenie cerkwi
Przy cerkwi zachowały się fragmenty dawnego cmentarza z kilkoma nagrobkami i krzyżami. Klucze do świątyni znajdują się na plebanii.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
