Cerkiew w Piorunce – historia i drewniana architektura
Pierwsza cerkiew we wsi najprawdopodobniej powstała już w pierwszej połowie XVII wieku. Pełniła funkcję świątyni pomocniczej parafii w Brunarach. Według lokalnej legendy stanęła ona w miejscu dawnego pogańskiego kultu boga Peruna, władcy piorunów. To właśnie od jego imienia miała pochodzić nazwa wsi oraz pobliskiego wzgórza.
Budowa obecnej świątyni
Obecny budynek cerkwi wzniesiono w 1798 roku, zastępując starszą świątynię. Nowa cerkiew reprezentowała typ zachodnio-łemkowski, charakterystyczny dla regionu. W kolejnych latach była kilkakrotnie odnawiana i dostosowywana do zmieniających się potrzeb wspólnoty.
W 1909 roku przeprowadzono przebudowę, podczas której zmieniono między innymi kształt okien. Natomiast w 1930 roku wnętrze świątyni ozdobiono polichromią, która do dziś stanowi jeden z jej najcenniejszych elementów.
Dzieje cerkwi po Akcji „Wisła”
Po II wojnie światowej i Akcji „Wisła”, kiedy wysiedlono ludność rusińską, cerkiew w Piorunce straciła swoich wiernych. Wówczas obiekt przejął Kościół rzymskokatolicki, zmieniając wezwanie świątyni na Matki Bożej Różańcowej.
W tym samym czasie we wsi osiedliła się ludność polska. Mimo zmian demograficznych Piorunka zachowała swój dawny charakter. Do dziś można tu zobaczyć przykłady tradycyjnego budownictwa wiejskiego, które nadają miejscowości wyjątkowy klimat.
Architektura cerkwi Świętych Kosmy i Damiana
Cerkiew w Piorunce jest drewnianą budowlą o konstrukcji zrębowej, całkowicie obitą gontem. Jedynie wieża posiada konstrukcję słupowo-ramową. Świątynia ma układ trójdzielny – składa się z przedsionka, nawy i prezbiterium, z których każda część ma inną szerokość.
Dwie skrajne części budynku nakrywają dachy namiotowe, natomiast nad wieżami wznoszą się baniaste kopuły. Dach całego obiektu pokryto blachą. Cerkiew wraz z drewnianą dzwonnicą otacza kamienny murek, wewnątrz którego znajduje się stary, wciąż użytkowany cmentarz.
Wyjątkowe wyposażenie w cerkwi
Wnętrze cerkwi kryje ikonostas z przełomu XVII i XVIII wieku, pochodzący z wcześniejszej świątyni. Ikony powstawały w różnych okresach. Trzy wizerunki w rzędzie świąt zostały uzupełnione później, po kradzieży oryginalnych ikon.
Szczególną uwagę przyciąga scena umieszczona na cokole ikony świętych Kosmy i Damiana. Przedstawia ona pasterza, interpretowanego jako Chrystus Dobry Pasterz lub scenę rodzajową. Jest to wyjątkowy przykład świeckiego przedstawienia na ikonostasie, co zdarza się niezwykle rzadko. Obraz stanowi cenne źródło wiedzy dla etnografów, ukazując strój Łemka sprzed około trzystu lat.
W nawie znajdują się także osiemnastowieczne ołtarze. W jednym z nich umieszczona jest ikona Matki Bożej. Co ciekawe, podczas konserwacji w drugiej połowie XX wieku odkryto na jej odwrocie portret duchownego.
Znaczenie cerkwi dla dziedzictwa regionu
Cerkiew Świętych Kosmy i Damiana w Piorunce to nie tylko zabytek sakralny, lecz także ważny element kulturowego krajobrazu Łemkowszczyzny. Łączy w sobie historię religii, lokalne legendy oraz unikatowe przykłady sztuki ludowej.
Dzięki zachowanemu wyposażeniu i czytelnej formie architektonicznej pozostaje jednym z ciekawszych przykładów drewnianej architektury cerkiewnej w regionie.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
