Cerkiew św. Michała Archanioła w Pielgrzymce – jedna z najcenniejszych drewnianych świątyń regionu
Dziś cerkiew w Pielgrzymce stanowi ważny element dziedzictwa kulturowego regionu i została włączona do podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej. Ponadto świątynia wraz z ogrodzeniem i bramą znajduje się w rejestrze zabytków od 31 stycznia 1985 roku.
Początki cerkwi w Pielgrzymce – XVI wiek
Historia cerkwi w Pielgrzymce sięga co najmniej XVI wieku. Pierwsza źródłowa wzmianka o świątyni pojawiła się w 1581 roku. Prawdopodobnie była ona wówczas zlokalizowana w innym miejscu – na południe od obecnego położenia cerkwi.
Wieś Pielgrzymka istniała najprawdopodobniej już w XV wieku. Początkowo należała do dóbr samoklęskich, będących własnością rodu Gamratów. Następnie w XVI wieku przeszła w ręce rodziny Mniszchów z Dukli i pozostawała w ich posiadaniu aż do 1779 roku.
Z lokalną tradycją związana jest także postać Maryny Mniszchówny. Według przekazów na początku XVII wieku przekazała ona cerkwi dwa feloniony, które miały pochodzić z moskiewskiego Kremla i trafiły do Dukli podczas dymitriad (wyprawy szlachty polskiej do Rosji w XVI wieku, które miały na celu zdobycie i zwiększenie wpływów na tym terenie).
Budowa obecnej cerkwi w XIX wieku
Obecną cerkiew w Pielgrzymce wzniesiono w latach 1870–1872. Powstała ona dzięki staraniom miejscowego proboszcza ks. Joana Myszkowskiego oraz wsparciu właściciela dóbr samoklęskich – Henryka barona Wilczka Guttenlanda, który przekazał materiał budowlany.
Budowę prowadził Dionizy Małyniak z Kamiannej koło Grybowa. Świątynię zaprojektowano w tradycji drewnianej architektury cerkiewnej charakterystycznej dla Łemkowszczyzny.
W kolejnych latach wykonano także wyposażenie świątyni:
- w 1877 roku powstała polichromia autorstwa Pawła i Jana Bogdańskich z Dobromila,
- w tym samym czasie Roman Rychlicki z Nowego Żmigrodu wykonał ikonostas,
- w 1887 roku Bogdańscy wykonali ikony i pozłocenie ikonostasu.
Część ikon pochodziła jednak ze starszej cerkwi, a niektóre z nich datowane są nawet na XVI wiek.
Cerkiew w Pielgrzymce w XX wieku – trudne losy po wysiedleniach
W pierwszej połowie XX wieku cerkiew nadal służyła lokalnej społeczności greckokatolickiej. Jednak po II wojnie światowej sytuacja diametralnie się zmieniła.
W latach 1945–1947 wysiedlono ludność łemkowską w ramach powojennych deportacji oraz Akcji „Wisła”. W rezultacie świątynia przestała być użytkowana i przez kilkanaście lat pozostawała opuszczona.
Dopiero w 1960 roku utworzono w Pielgrzymce parafię prawosławną i przekazano cerkiew Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu. Od tego momentu rozpoczęto stopniowe ratowanie zabytku.
W latach 1971–1972 przeprowadzono generalny remont budowli. Następnie w latach 2004–2009 wykonano kompleksowe prace konserwatorskie obejmujące ikonostas, ołtarz, obrazy oraz polichromię w chórze i babińcu.
Architektura cerkwi – klasyczny przykład stylu łemkowskiego
Cerkiew w Pielgrzymce jest orientowaną, trójdzielną świątynią drewnianą. Składa się z trzech głównych części:
- babińca,
- nawy,
- prezbiterium.
Budowla powstała w konstrukcji zrębowej i została osadzona na kamiennej podmurówce. Ściany wykonano głównie z drewna iglastego, natomiast podwaliny z dębowych bierwion (materiał budowlany).
Nad babińcem wznosi się wieża o konstrukcji słupowo-ramowej z charakterystycznymi pochylonymi ścianami. Wieżę wieńczy baniasty hełm z pozorną latarnią. W wieży znajdują się także dwa niewielkie dzwony pochodzące z 1601 roku.
Nad nawą znajduje się dach namiotowy, natomiast prezbiterium przykrywa dach dwuspadowy przechodzący częściowo w namiotowy. Całość zwieńczona jest charakterystycznymi dla architektury cerkiewnej baniastymi hełmami.
Wnętrze cerkwi – ikonostas, polichromie i cenne ikony
Wnętrze cerkwi w Pielgrzymce zachowało kompletne wyposażenie z różnych epok, od XVI do XX wieku. Ściany i stropy pokrywa bogata polichromia figuralno-ornamentalna z 1877 roku.
Najważniejszym elementem wystroju jest pięciorzędowy, rzeźbiony i pozłacany ikonostas oddzielający nawę od prezbiterium.
W cerkwi znajdują się także liczne cenne ikony, w tym:
- ikona Archanioła Michała,
- ikona św. Mikołaja,
- przedstawienia Deesis,
- Ukrzyżowanie,
- carskie wrota z dawnego ikonostasu.
Szczególną czcią otaczana jest ikona Matki Bożej w typie Hodegetrii z połowy XVII wieku. Według legendy miała ona cudownie pojawić się na lipie w pobliżu cerkwi, skąd wierni uroczyście przenieśli ją do świątyni.
Badania wykazały jednak, że została namalowana na desce pochodzącej z dawnych carskich wrót ikonostasu.
Unikatowy Grób Pański i inne zabytki
W cerkwi znajduje się także wyjątkowy Grób Pański wykonany w 1684 roku, który pochodzi z wcześniejszej świątyni. Do dziś wykorzystuje się go podczas liturgii Triduum Paschalnego.
Na uwagę zasługuje również kamienna chrzcielnica z 1636 roku znajdująca się w narteksie.
Część dawnych ikon z wcześniejszych ikonostasów trafiła do zbiorów muzealnych – między innymi do Muzeum Narodowego we Lwowie oraz do muzeów w Polsce.
Otoczenie cerkwi
Cerkiew znajduje się w centralnej części wsi, przy drodze prowadzącej na południe od dawnej drogi karpackiej.
Przy wejściu stoją dwa krzyże drewniane:
- z 1927 roku – pamiątka misji,
- z 1938 roku – upamiętniający 950. rocznicę chrztu Rusi.
Ogrodzenie oraz brama cerkiewna powstały w 1870 roku. Natomiast w 1966 roku w pobliżu świątyni wybudowano plebanię.
W samej Pielgrzymce znajdują się także dwa stare cmentarze oraz liczne przydrożne kapliczki i kamienne krzyże. We wsi stoi również pomnik Łemków – ofiar obozu w Talerhofie.
Cerkiew dziś – ważny zabytek Szlaku Architektury Drewnianej
Obecnie cerkiew św. Michała Archanioła jest ważnym elementem dziedzictwa kulturowego Podkarpacia. Stanowi jeden z klasycznych przykładów XIX-wiecznej drewnianej architektury cerkiewnej na obszarze Łemkowszczyzny.
Dzięki zachowanemu wyposażeniu, polichromiom i cennym ikonom świątynia pozostaje wyjątkowym świadectwem historii regionu oraz duchowości jego dawnych mieszkańców.
Uroczystość patronalna cerkwi obchodzona jest 21 listopada (8 listopada według kalendarza juliańskiego).
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
