Cerkiew w Owczarach – drewniany skarb UNESCO w Beskidzie Niskim
Obiekt pełni obecnie podwójną funkcję. Z jednej strony jest parafialną cerkwią greckokatolicką, z drugiej natomiast kościołem filialnym parafii rzymskokatolickiej w Sękowej. To wyjątkowy przykład miejsca, które od lat łączy różne tradycje religijne.
Co więcej, w 2013 roku cerkiew została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część transgranicznego wpisu obejmującego drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat. Dzięki temu należy dziś do najważniejszych zabytków sakralnych tej części Europy.
Świątynia znajduje się również na Szlaku Architektury Drewnianej województwa małopolskiego, który prowadzi przez najcenniejsze obiekty drewniane regionu.
Historia cerkwi w Owczarach – Początki wsi i pierwsza cerkiew
Historia miejscowości sięga średniowiecza. Wieś została założona w XIV wieku pod nazwą Rychwałd. Początkowo lokowano ją na prawie niemieckim, a następnie w 1417 roku przeniesiono na prawo wołoskie. Wówczas osiedlili się tu Łemkowie, którzy przez kolejne stulecia tworzyli lokalną społeczność.
Pierwsza cerkiew istniała w tej wsi już około 1420 roku. Obecna świątynia powstała jednak dopiero w 1653 roku. Data budowy została wyryta nad zachodnim portalem wejściowym i jest widoczna do dziś.
Co ciekawe, była to już druga świątynia w tym miejscu. Poprzednia konstrukcja uległa zniszczeniu z powodu grząskiego podłoża, dlatego nową budowlę posadowiono na fundamencie z wykarczowanych pni drzew.
Przebudowy i zmiany w kolejnych stuleciach
Wielokrotnie przebudowywano oraz remontowano cerkiew.
Najważniejsze zmiany w jej historii to:
- 1701 rok – całkowita przebudowa prezbiterium oraz budowa zakrystii
- 1783 rok – wzniesienie wieży nad babińcem przez cieśli Dimitra Dekowekina i Teodora Rusynkę
- 1870 rok – poszerzenie przedsionka (babińca) do szerokości nawy
- 1938 rok – wykonanie dekoracyjnej polichromii we wnętrzu
W XIX i XX wieku przeprowadzano także liczne remonty, m.in. w latach 1880, 1886, 1911 i 1926.
Cerkiew po II wojnie światowej
Po II wojnie światowej losy świątyni były związane z tragicznymi wydarzeniami dotyczącymi ludności łemkowskiej. W wyniku Akcji „Wisła” w 1947 roku część mieszkańców wsi została wysiedlona.
Od tego czasu cerkiew zaczęła funkcjonować jako kościół rzymskokatolicki, należący do parafii w Sękowej. Po powrotach części Łemków po 1956 roku w świątyni zaczęto ponownie odprawiać okazjonalne nabożeństwa greckokatolickie.
Regularne liturgie tego obrządku odbywają się tu od 1988 roku.
Renowacje i międzynarodowe wyróżnienia
W latach 1983–1985 przeprowadzono gruntowny remont cerkwi. W trakcie prac przywrócono tradycyjne gontowe pokrycie dachów oraz ścian, co pozwoliło zachować historyczny charakter budowli.
Za doskonały stan zachowania obiekt otrzymał w 1995 roku prestiżową nagrodę Europa Nostra dla najlepiej utrzymanego zabytku.
Natomiast w 2013 roku cerkiew w Owczarach trafiła na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, razem z piętnastoma innymi drewnianymi cerkwiami z Polski i Ukrainy.
Architektura cerkwi
Świątynia reprezentuje typ łemkowski, charakterystyczny dla regionu Beskidu Niskiego. Została wzniesiona w konstrukcji zrębowej i zachowała typowy układ przestrzenny.
Cerkiew składa się z trzech podstawowych części:
- prezbiterium
- nawy
- przedsionka, czyli babińca
Na zewnątrz trójdzielność bryły podkreślają dachy namiotowe zwieńczone cebulastymi hełmami oraz krzyżami. Nad przedsionkiem wznosi się smukła wieża o konstrukcji słupowo-ramowej.
Ściany oraz dachy pokrywa tradycyjny drewniany gont, który nadaje budowli charakterystyczny wygląd.
Co ciekawe, pierwotnie okna znajdowały się wyłącznie w południowej ścianie cerkwi. Strona północna była bowiem symbolicznie utożsamiana z siłami zła, dlatego unikano umieszczania tam otworów okiennych.
Wnętrze i wyposażenie świątyni
Najcenniejszym elementem wyposażenia jest barokowy ikonostas z XVIII wieku. Został pomalowany w kolorach niebieskim, czerwonym i złotym oraz ozdobiony ażurowymi kolumnami z motywem winorośli.
Ikony w ikonostasie stworzył Jan Medycki, znany malarz ikon działający w XVIII wieku. Jego styl łączy tradycję wschodnią z wpływami barokowej sztuki zachodniej.
W świątyni można zobaczyć również:
- ikonę Chrystusa Nauczającego z XVII wieku, która prawdopodobnie pochodzi z wcześniejszego ikonostasu
- boczny ołtarz z ikoną Matki Bożej z Dzieciątkiem
- barokowy ołtarz z dużą ikoną św. Mikołaja z początku XVIII wieku
Ściany i kopuły pokrywa polichromia z 1938 roku, wykonana z okazji 950-lecia chrztu Rusi. W dekoracji można dostrzec m.in. wizerunek Ducha Świętego w postaci gołębicy, czterech cherubinów oraz iluzjonistyczny widok nieba.
Otoczenie cerkwi
Cerkiew otacza kamienny mur, który wyznacza teren dawnego cmentarza przycerkiewnego.
Od strony zachodniej znajduje się murowana dzwonnica bramna z XIX wieku, pełniąca jednocześnie funkcję wejścia na teren świątyni. Budowla jest dwukondygnacyjna i zwieńczona charakterystycznym hełmem z krzyżem.
Na terenie cmentarza można zobaczyć także stare nagrobki, które przypominają o wielokulturowej historii tej części Beskidu Niskiego.
Dlaczego warto odwiedzić cerkiew w Owczarach?
Cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach to miejsce, które doskonale pokazuje bogactwo kulturowe pogranicza karpackiego. Łączy w sobie historię Łemków, tradycję wschodniego chrześcijaństwa oraz wpływy architektury zachodniej.
Dodatkowo okolice Gorlic i Beskidu Niskiego oferują piękne krajobrazy, wiele zabytków oraz spokojną atmosferę sprzyjającą odkrywaniu historii regionu.
Dlatego właśnie cerkiew w Owczarach jest jednym z tych miejsc, które warto zobaczyć podczas podróży po Małopolsce i Beskidzie Niskim.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
