Cerkiew w Olchowcu
Położona w dolinie potoku Wilsznia cerkiew w Olchowcu to jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków sakralnych południowo-wschodniej części Podkarpacia. Drewniana świątynia, otoczona kamiennym murem i poprzedzona unikatowym mostkiem, harmonijnie wpisuje się w krajobraz dawnej Łemkowszczyzny. Choć powstała stosunkowo późno, jej burzliwe dzieje i niedokończona bryła czynią ją obiektem wyjątkowym na tle innych cerkwi regionu.
Historia cerkwi w Olchowcu
Pierwsza cerkiew w Olchowcu istniała już pod koniec XVIII wieku – według przekazów zakupiono ją i przeniesiono zza ówczesnej granicy węgierskiej w 1792 roku. Jeden z jej trzech dzwonów zachował się do dziś i znajduje się w obecnej świątyni.
Budowę nowej cerkwi rozpoczęto w 1932 roku, wznosząc ją wokół starej budowli, którą rozebrano po przykryciu nowej konstrukcji. Prace zakończono w 1934 roku, jednak świątynia nigdy nie została w pełni ukończona – nie powstała planowana wieża nad babińcem ani chór wewnętrzny.
W czasie II wojny światowej cerkiew została poważnie uszkodzona. Jesienią 1944 roku pocisk artyleryjski trafił w narożnik budynku, powodując pożar, w którym spłonął ikonostas oraz znaczna część wyposażenia. Po wojnie mieszkańcy rozpoczęli prowizoryczne naprawy, przerwane przez akcję „Wisła”.
Pozostawiona bez opieki świątynia ulegała grabieżom, a w 1950 roku planowano jej rozbiórkę. Sprzeciw lokalnej społeczności uchronił cerkiew przed zniszczeniem. Po 1956 roku, również dzięki wsparciu Łemków mieszkających za granicą, przeprowadzono kolejne remonty. Od 1987 roku wznowiono nabożeństwa greckokatolickie, a w 2000 roku cerkiew powróciła pod jurysdykcję greckokatolickiego władyki w Przemyślu. Do dziś służy wiernym obu obrządków.
Architektura obiektu
Cerkiew w Olchowcu jest orientowaną, trójdzielną świątynią o konstrukcji zrębowej, z wyraźnie wydzielonym babińcem, nawą i węższym prezbiterium. Posadowiona została na kamiennej podmurówce niwelującej spadek terenu.
Bryłę tworzy:
- nawa przykryta czterospadowym, łamanym dachem zwieńczonym baniastym hełmem,
- babiniec o zbliżonej wysokości, przykryty dachem trzyspadowym (bez planowanej wieży),
- niższe prezbiterium, zamknięte wielobocznie,
- zakrystia dostępna z zewnątrz od strony północnej.
Dachy kryte są blachą, a ściany zewnętrzne oszalowane gontem. Charakterystycznym elementem są dwie kopuły oraz krzyże z kolorowymi szkiełkami.
Wyposażenie wnętrza
Wnętrze cerkwi zostało uzupełnione po II wojnie światowej. W latach 8-tych XX wieku zamontowano ikonostas autorstwa Andrija (Andrzeja) Stefanowskiego, wykonany z ikon pochodzących z nieistniejących cerkwi w Ruszelczycach i Leszczawce. Ikony te, datowane na XVIII wiek, nadają wnętrzu wyjątkową wartość artystyczną i historyczną.
Nawa i prezbiterium posiadają sklepienia zwierciadlane, natomiast nad babińcem zachował się strop belkowy.
Otoczenie cerkwi
Cerkiew otacza kamienny mur, którego pochodzenie jest starsze niż sam budynek. Obok świątyni znajduje się dawny cmentarz przycerkiewny z zachowanymi nagrobkami.
Do zespołu cerkiewnego prowadzi kamienny mostek przerzucony nad potokiem Olchowczyk – obiekt unikatowy na Łemkowszczyźnie, będący samodzielnym zabytkiem architektury kamiennej.
Znaczenie i współczesność
Cerkiew Przeniesienia Relikwii św. Mikołaja w Olchowcu wpisano do rejestru zabytków w 1993 roku i włączono do podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej. Co roku, w weekend najbliższy świętu 22 maja, odbywa się tu tradycyjny łemkowski kermesz (odpust).
Świątynia, wraz z ogrodzeniem i mostem, tworzy cenny zespół krajobrazowo-architektoniczny i pozostaje jednym z ważniejszych świadectw historii i kultury Łemków w tej części Beskidu Niskiego.
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.