Cerkiew w Kwiatoniu – perła Łemkowszczyzny i historia zabytku
Świątynia znajduje się na Małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej. Co więcej, w 2013 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, wraz z innymi drewnianymi cerkwiami w Polsce i na Ukrainie.
Historia cerkwi od XVII wieku
Cerkiew w Kwiatoniu powstała w drugiej połowie XVII wieku. Za najbardziej prawdopodobną datę jej budowy uznaje się rok 1700. Świątynia od początku pełniła funkcję cerkwi greckokatolickiej i była duchowym centrum miejscowej społeczności łemkowskiej.
W 1743 roku dobudowano wieżę. Datę tę odnaleziono na jednej z belek konstrukcyjnych. Choć niektórzy badacze wskazują, że może ona odnosić się jedynie do remontu starszej wieży, jest to najstarsza pewnie datowana wieża cerkwi łemkowskiej.
Po Akcji „Wisła” w 1947 roku cerkiew przejęła parafia rzymskokatolicka w Uściu Gorlickim. Mimo trudnego okresu świątynia szczęśliwie przetrwała. Dziś jest przykładem zgodnego współużytkowania przez rzymskich katolików i grekokatolików.
Remonty i prace konserwatorskie
Na przestrzeni lat cerkiew była wielokrotnie odnawiana. Remonty korpusu przeprowadzono w 1811, 1904, 1967 oraz w latach 90-tych XX wieku. Z kolei wieżę odnawiano w 1863, 1911, 1928, 1967 oraz ponownie w latach 90-tych.
W 2011 roku wykonano dokładne czyszczenie gontowego pokrycia całej świątyni. Dzięki regularnym pracom konserwatorskim cerkiew w Kwiatoniu zachowała swoją pierwotną formę i wyjątkowe proporcje.
Architektura – wzorcowy typ północno-zachodni
Cerkiew św. Paraskewy jest modelowym przykładem cerkwi łemkowskiej typu północno-zachodniego. Uznaje się ją za wzorzec tego stylu. Świątynia została wzniesiona z drewna, w konstrukcji zrębowej, jako budowla orientowana i trójdzielna.
Budynek powstał na planie trzech kwadratów: prezbiterium, nawy i babińca. Trójdzielność jest wyraźnie widoczna także w bryle. Najniższe jest prezbiterium, wyższa nawa, a nad całością dominuje wysmukła wieża.
Każdy z członów przykryto oddzielnym dachem namiotowym, dwukrotnie łamanym. Cała cerkiew, zarówno ściany, jak i dachy, pokryta jest gontem. Jedynie partia izbicy posiada pionowy szalunek. Kopuły zwieńczono makowicami i pozornymi latarniami, a każdy z krzyży ma inny, unikatowy kształt.
Otoczenie cerkwi
Świątynię otacza drewniane ogrodzenie z bali, ustawione na planie zbliżonym do okręgu. Na teren przycerkiewny prowadzą dwie drewniane bramki, zwieńczone gontowymi daszkami z cebulastymi baniami. Ich forma nawiązuje bezpośrednio do architektury cerkwi, tworząc spójną całość.
Polichromia i ikonostas
Wnętrze cerkwi zdobi niezwykle bogata polichromia architektoniczno-figuralna, wykonana w 1904 roku przez krakowskiego malarza Michała Bogdańskiego. Malowidła imitują marmurowe kolumny i gzymsy, a intensywne kolory nadają wnętrzu wyjątkową głębię.
Na uskokach kopuły nad nawą widnieją anioły, powyżej scena Przemienienia Pańskiego oraz wizerunki ewangelistów. Strop babińca zdobi przedstawienie Opieki Bogurodzicy, natomiast przy ikonostasie umieszczono malowidła św. Olgi i św. Włodzimierza.
Zachodnią część nawy i ściany babińca obiega chór muzyczny z rzeźbioną, arkadową balustradą. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów wnętrza.
Wyposażenie świątyni
Cerkiew zachowała kompletne wyposażenie z XVIII, XIX i początku XX wieku. Najważniejszym elementem jest ikonostas z 1904 roku, również autorstwa Michała Bogdańskiego.
W prezbiterium znajduje się ołtarz główny z XIX wieku, natomiast w nawie dwa ołtarze boczne z ikonami Matki Bożej z Dzieciątkiem oraz Zdjęcia z Krzyża. W zakrystii przechowują płaszczenicę – malowane na płótnie przedstawienie zmarłego Chrystusa. Pod wieżą zachowała się także kamienna kropielnica z 1750 roku.
Cerkiew św. Paraskewy dziś
Dzięki wpisowi na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO cerkiew w Kwiatoniu jest dziś dostępna dla zwiedzających również w dni powszednie. Na miejscu często można skorzystać z opieki przewodnika, który przybliża historię świątyni i tłumaczy symbolikę jej wyjątkowych detali.
Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej w Polsce i żywym świadectwem kultury Łemków.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
