Cerkiew w Krzywej – historia i architektura drewniana
Historia cerkwi
Pierwsza cerkiew w Krzywej powstała w XVIII wieku. W 1854 roku wzniesiono kolejną, która spłonęła w 1902 roku. W 1907 roku ukończono budowę nowej świątyni, niestety zniszczonej podczas I wojny światowej w latach 1914–1915. Przyczyną zniszczenia był pożar lub ostrzał artyleryjski, gdy wieś kilkukrotnie przechodziła „z rąk do rąk”.
Dzisiejsza cerkiew powstała w latach 1924–1926 w miejscu poprzednich. Wyróżnia się architekturą odbiegającą od typowej cerkwi łemkowskiej, nawiązując do staroruskich świątyń z elementami rosyjskimi i bizantyjskimi. Pierwotnie służyła grekokatolikom. Po wysiedleniu mieszkańców Krzywej w 1947 roku w czasie Akcji Wisła, świątynię przejęli katolicy. Remontowano ją na przełomie 2009–2010 roku.
Architektura zewnętrzna
Cerkiew jest drewniana, konstrukcji zrębowej, posadowiona na kamiennej podmurówce osłoniętej blaszanym fartuchem. Budynek jest orientowany, z prezbiterium skierowanym na wschód. Układ trójdzielny obejmuje dużą, kwadratową nawę, kwadratowe prezbiterium i babiniec.
Dachy mają konstrukcję kalenicową nad prezbiterium i babińcem oraz czterospadową nad nawą. Nad nawą wznosi się największa ośmioboczna kopuła-tambur zwieńczona cebulastym hełmem i kutym krzyżem. Mniejsze baniaste kopuły wieńczą dachy prezbiterium i babińca. Całość pokryta jest blachą. Ściany oszalowane są pionowymi deskami, a w nawie i prezbiterium znajdują się półkoliste okna. Z tyłu prezbiterium umieszczono małe, okrągłe okno.
Obok cerkwi stoi drewniana, słupowo-ramowa dzwonnica pochodząca z okresu budowy cerkwi. Cały teren przy-cerkiewny otacza drewniany płot. Po przeciwnej stronie drogi zachował się wiejski cmentarz z kamiennymi nagrobkami oraz wojenny cmentarz z czasów I wojny światowej – rzadko spotykany w Beskidzie Niskim.
Wnętrze cerkwi
Wnętrze jest skromne, bez polichromii. Stropy są płaskie z fasetą, a ściany obite deskami. Znajdują się tu pojedyncze obrazy sakralne.
Z dawnego wyposażenia zachował się:
- ołtarz główny z baldachimem i malowanym tabernakulum przedstawiającym Ukrzyżowanego i Złożenie do Grobu,
- dwa ołtarze boczne z końca XIX wieku,
- oryginalne drewniane ławki,
- trzyczęściowe balkony dla chóru w nawie głównej.
Dzięki temu wnętrze zachowuje historyczny charakter, choć jest prostsze niż w typowych cerkwiach łemkowskich.
Znaczenie i ochrona
Cerkiew Świętych Kosmy i Damiana jest przykładem unikatowej architektury drewnianej w Beskidzie Niskim. Łączy elementy tradycyjnych cerkwi łemkowskich z wpływami rosyjskimi i bizantyjskimi. Obiekt nie tylko pełni funkcję sakralną, ale też edukacyjną i turystyczną, wpisując się w Szlak Architektury Drewnianej województwa małopolskiego.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
