Cerkiew w Krempnej
Krempna, malowniczo położona miejscowość w Beskidzie Niskim, może poszczycić się niezwykłym zabytkiem – dawną cerkwią greckokatolicką pod wezwaniem św. Kosmy i Damiana. Świątynia zbudowana w latach 1778–1782 zachwyca swoją drewnianą konstrukcją, historycznym wyposażeniem oraz architektoniczną harmonią, typową dla zachodniej Łemkowszczyzny. Obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii św. Maksymiliana Kolbego w Krempnej i znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej.
Historia cerkwi
Cerkiew w Krempnej powstała na miejscu wcześniejszej świątyni, która stała przez 275 lat. Podczas budowy wykorzystano materiały ze starszego budynku, co nadaje obiektowi dodatkowej wartości historycznej. Cechy konstrukcyjne sugerują, że pierwotna część mogła pochodzić nawet z przełomu XVI i XVII wieku.
W XIX wieku cerkiew była kilkukrotnie odnawiana – gruntowne remonty przeprowadzono w 1830 i 1893 roku. Pomimo spalenia niemal całej wsi podczas I wojny światowej, budynek przetrwał w dobrym stanie. W 1924 roku zakupiono trzy dzwony w Samborze, a dachy pokryto blachą. Kolejna renowacja miała miejsce w 1930 roku.
Po wysiedleniu ludności łemkowskiej w 1947 roku cerkiew została przejęta przez Skarb Państwa, a następnie użytkowana wspólnie przez grekokatolików i rzymskich katolików w latach 1956–1962. W 1962 roku obiekt zamknięto, a po remoncie w 1972 roku ponownie stał się miejscem kultu. W latach 1971–2004 świątynia pełniła funkcję kościoła parafialnego. Gruntowny remont i konserwacja wyposażenia miały miejsce w latach 2007–2013, choć podczas prac w 2007 roku runęła kopuła i dach nawy głównej.
Architektura i układ przestrzenny
Cerkiew jest typową budowlą drewnianą, konstrukcji zrębowej, orientowaną i trójdzielną. Składa się z babińca, nawy oraz prezbiterium, z zakrystią od północy. Nad babińcem znajduje się izbicowa wieża konstrukcji słupowej, otoczona zachatą. Nawa i prezbiterium nakryte są dwukrotnie łamanymi dachami namiotowymi, zwieńczonymi baniastymi hełmami i krzyżami.
Każde z pomieszczeń posiada plan zbliżony do kwadratu, z nawiązką przestrzenną w nawie. Nad nawą i prezbiterium wznoszą się kopuły namiotowe, natomiast babiniec przykryto stropem płaskim. Wnętrze zachwyca polichromią o motywach architektonicznych, a między nawą a prezbiterium znajduje się kompletny ikonostas, wykonany lub dokończony w 1835 roku przez Krasuckiego z Przemyśla.
Chór śpiewaczy w formie galerii obiega babiniec i zachodnią część nawy. Nad chórem zachowały się fragmenty starszego, XVII-wiecznego ikonostasu. W sanktuarium uwagę przyciąga rokokowy ołtarz główny z obrazem św. Mikołaja oraz drewniane tabernakulum z ikonami na ściankach. W przedsionku znajduje się feretron z rzeźbioną figurą Matki Boskiej, ubraną w szaty i wyposażoną w prawdziwe włosy.
Przed cerkwią stoi kamienna figura św. Mikołaja z XIX wieku, pochodząca z lokalnego ośrodka kamieniarskiego w Bartnem. Wokół świątyni zachował się również cmentarz z I wojny światowej z monumentalnym pomnikiem projektu słowackiego artysty Dušana Jurkoviča.
Znaczenie kulturowe
Cerkiew w Krempnej jest klasycznym przykładem zachodnio-łemkowskiej architektury sakralnej. Jej charakterystyczne cechy to izbicowa wieża nad babińcem, różnorodna wysokość poszczególnych członów budynku oraz łamane dachy namiotowe z baniastymi wieżyczkami sygnaturkowymi. Konstrukcyjna niezależność wieży i zrębowej bryły świątyni podkreśla mistrzostwo miejscowych cieśli.
Obiekt jest dostępny dla zwiedzających po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym i stanowi obowiązkowy punkt na trasie Szlaku Architektury Drewnianej. Położenie cerkwi na malowniczym wzniesieniu sprawia, że jest ona jedną z wizytówek Krempnej oraz cennym elementem dziedzictwa kulturowego regionu.
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.