Cerkiew w Kotani – historia i architektura drewniana
Historia cerkwi w Kotani – od fundacji do współczesności
Pierwsza wzmianka o Kotani pochodzi z 1581 roku. Parafię prawosławną erygowano prawdopodobnie na przełomie XVI i XVII wieku. W tym okresie mogła powstać pierwsza cerkiew, o czym świadczy dzwon z 1629 roku. W 1763 roku Franciszek Ferdynand Lubomirski wydał dokument donacyjny, przekazując teren pod nową świątynię.
Obecną cerkiew wzniesiono w 1782 roku jako filialną cerkiew greckokatolicką parafii w Krempnej. Parafię w Kotani zniesiono w 1799 roku, a wieś administracyjnie przyłączono do Krempnej.
Remonty i stopniowe niszczenie obiektu
Pierwszy gruntowny remont przeprowadzono w latach 1840–1841. Kolejne prace wykonano pod koniec XIX wieku oraz na początku XX wieku, kiedy dachy pokryto blachą, a ściany oszalowano. W 1931 roku zakonserwowano wieżę i hełm, jednak od 1927 roku cerkiew była używana jedynie okazjonalnie.
Po wysiedleniu Łemków w latach 1945–1947 świątynia została opuszczona i zaczęła niszczeć. Dopiero w latach 1962–1963 przeprowadzono generalny remont. Wówczas rozebrano cerkiew, zakonserwowano jej elementy i złożono ją ponownie, przywracając gontowe pokrycie dachów.
Przejęcie przez Kościół rzymskokatolicki
W 1962 roku ruchome wyposażenie, w tym ikonostas z 1689 roku autorstwa Jacentego Rybotyckiego, trafiło do składnicy ikon w Łańcucie. W połowie lat 60-tych XX wieku cerkiew przejęli rzymscy katolicy i przystosowali ją do funkcji kościoła filialnego.
Kolejny remont wykonano w latach 2001–2004. Obejmował on naprawę wieży oraz wymianę gontowego poszycia. W 2010 roku do świątyni powróciło 16 ikon dawnego ikonostasu, a w 2012 roku przywrócono część historycznego wyposażenia.
Architektura cerkwi św. Kosmy i Damiana
Cerkiew w Kotani jest klasycznym przykładem łemkowskiej architektury drewnianej typu północno-zachodniego. Budowlę wzniesiono w konstrukcji zrębowej, na planie podłużnym, jako obiekt orientowany i trójdzielny. Składa się z babińca, nawy i prezbiterium.
Od strony zachodniej do świątyni przylega wieża-dzwonnica o konstrukcji słupowo-ramowej. Wieżę wieńczy baniasty hełm z pozorną latarnią i kutym krzyżem. Charakterystyczne zachatki i izbica nadają bryle lekkości i dynamiki.
Dachy, kopuły i detale konstrukcyjne
Nawę i prezbiterium przykrywają łamane dachy brogowe o konstrukcji namiotowej. Zwieńczono je niewielkimi baniami z metalowymi krzyżami. Wnętrze nawy i prezbiterium przykrywają kopuły zrębowe, natomiast w babińcu zastosowano strop płaski. Babiniec obiega chór muzyczny.
Wnętrze i zachowane wyposażenie
W cerkwi zachowały się fragmenty dawnego ikonostasu z przełomu XVII i XVIII wieku. Nad przejściem z nawy do prezbiterium umieszczono 16 ikon, które powróciły do świątyni w 2010 roku. We wnętrzu znajduje się także nastawa ołtarzowa z kopią ikony Kosmy i Damiana z XVII wieku.
Ponadto zachowały się lichtarze ołtarzowe, feretron, dwie chorągwie oraz pojedyncze ikony. Całość wyposażenia podkreśla sakralny charakter obiektu i jego wielowiekową historię.
Otoczenie cerkwi i lapidarium
Cerkiew usytuowana jest na niewielkim wzniesieniu, w dawnym centrum wsi. Otacza ją cmentarz cerkiewny ogrodzony kamiennym murkiem z gontowym daszkiem, nałożonym w 1963 roku. W ogrodzeniu znajduje się drewniana bramka z XIX wieku.
W tym samym roku utworzono wokół świątyni lapidarium łemkowskiej sztuki sepulkralnej. Zgromadzono tu 22 kamienne nagrobki i figury przydrożne pochodzące m.in. z Nieznajowej, Żydowskiego i Ciechani. Konserwację nagrobków przeprowadzono w 2005 roku.
Znaczenie cerkwi w Kotani
Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Kotani uznawana jest za jedną z najczystszych stylistycznie cerkwi łemkowskich. Ukraińscy badacze wskazują ją jako wzorcowy przykład budownictwa sakralnego Łemkowszczyzny. Z tego powodu jej wierną kopia została wzniesiona w skansenie we Lwowie.
Obiekt jest dostępny dla zwiedzających przez cały rok i stanowi ważny punkt na mapie dziedzictwa kulturowego Podkarpacia.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
