Cerkiew Przemienienia Pańskiego w Końskiem – historia i architektura drewnianej świątyni
Zarys dziejów cerkwi
Historia Końskiego i tutejszej parafii sięga kilku stuleci. Pierwsze wzmianki o parafii prawosławnej pochodzą z 1515 roku, natomiast o cerkwi – z roku 1526. W ciągu kolejnych lat świątynia kilkukrotnie zmieniała swój wygląd. Według źródeł na początku XVIII wieku stary budynek rozebrano lub – według innej wersji – uległ on zniszczeniu w pożarze. W 1735 roku konsekrowano kolejną cerkiew, a na początku XX wieku obok niej stanęła murowana dzwonnica parawanowa.
Początek XX wieku
W 1912 roku drewniany obiekt ponownie spłonął. Postawiono wtedy tymczasową kaplicę, jednak plany budowy nowego obiektu przerwały wydarzenia I wojny światowej oraz kryzys gospodarczy. Dopiero w 1925 roku powrócono do pomysłu. Dwa lata później – dzięki pracy cieśli z Bliznego i wsparciu miejscowej rodziny Nowak-Then – cerkiew ukończono i konsekrowano.
Czasy do „Wisła”
Do 1947 roku świątynia służyła wiernym obrządku greckokatolickiego. Po wysiedleniach związanych z Akcją „Wisła” cerkiew przekazano rzymskim katolikom, którzy użytkują ją aż do dziś. W latach powojennych świątynia była stopniowo wyposażana, często dzięki przenoszeniu cennych elementów z innych, likwidowanych cerkwi regionu.
Architektura – klasyka w nowoczesnym wydaniu
Cerkiew w Końskiem wzniesiono w konstrukcji zrębowej, na planie krzyża łacińskiego. Jej najbardziej charakterystycznym elementem jest duża, centralna kopuła osadzona na wysokim, ośmiobocznym tamburze, zwieńczona cebulastym hełmem z latarnią.
Świątynia zachwyca harmonijną bryłą:
- prezbiterium i transept zamknięto trójbocznie,
- babiniec otrzymał proste zakończenie,
- do całości dostawiono kruchtę i pięcioboczną zakrystię,
- wszystkie dachy i hełmy pokryto dziś efektowną blachą miedzianą.
Wnętrze jest jasne i przestrzenne, oświetlone dużymi, półkoliście zamkniętymi oknami. Całość pokrywa mozaikowa boazeria, a posadzka – drewniana – została położona na betonowej wylewce.
Wyposażenie – świadectwo burzliwej historii regionu
To, co szczególnie wyróżnia cerkiew w Końskiem, to jej wyposażenie – w większości przeniesione z innych, dziś już nieistniejących cerkwi. Dzięki temu świątynia stała się prawdziwym muzeum sztuki sakralnej:
- późnobarokowy ołtarz główny (1736 r.) pochodzi z cerkwi w Uluczu,
- ołtarze boczne i ławy kolatorskie trafiły tutaj z cerkwi w Krzywem,
- ambona datowana jest na XIX wiek,
- zachowały się także liczne lichtarze z XVIII i XX wieku, rzeźbiony krucyfiks i cenna szafa zakrystyjna.
Dzwonnica – strażniczka czasu
Po zachodniej stronie świątyni znajduje się trójosiowa, murowana dzwonnica parawanowa z początku XX wieku. Na jej konstrukcji zawieszono dzwon odlany w 1712 roku – jedyny zachowany element dawnego wyposażenia dzwonnicowego Końskiego.
Położenie i otoczenie
Cerkiew znajduje się w północno-wschodniej części Końskiego, na łagodnym zboczu opadającym ku dolinie niewielkiego potoku. Dawny cmentarz cerkiewny otaczał niegdyś starodrzew – dziś przetrwały jedynie jego relikty. Teren jest ogrodzony żywopłotem, a wokół świątyni poprowadzono asfaltową drogę procesyjną.
Zwiedzanie
Obiekt jest dostępny przez cały rok, jednak zwiedzanie wnętrza wymaga wcześniejszego kontaktu telefonicznego. Dlatego przed przyjazdem warto ustalić dogodny termin wizyty. Ponadto jest to miejsce, które z pewnością warto odwiedzić. Przede wszystkim łączy ono w sobie wielowiekową historię, interesującą architekturę oraz unikatowe wyposażenie. Dzięki temu odwiedzający mogą lepiej zrozumieć dzieje miejscowych parafii, a także poznać losy tutejszej ludności.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
