Cerkiew w Koniecznej – historia i drewniana architektura
Cerkiew położona jest przy drodze prowadzącej do Gładyszowa (tutaj także mieści się zacna greckokatolicka cerkiew w Gładyszowie), zaledwie około 500 metrów od granicy ze Słowacją. Jej lokalizacja podkreśla pograniczny charakter regionu i wielokulturową historię Łemkowszczyzny.
Historia cerkwi – od greckokatolickiej świątyni do prawosławnej parafii filialnej
Cerkiew św. Bazylego Wielkiego została zbudowana w latach 1903–1905 jako świątynia greckokatolicka. Powstała na miejscu wcześniejszej cerkwi, która spłonęła. Początkowo planowano wzniesienie budowli murowanej, jednak ubóstwo mieszkańców Koniecznej uniemożliwiło realizację tego zamysłu. Ostatecznie zdecydowano się na cerkiew drewnianą, której budowę wsparli emigranci łemkowscy.
Wyposażenie świątyni uzupełniano stopniowo przez kolejne lata. W 1912 roku sprowadzono ikonostas z Sambora (według innych przekazów – z Drohobycza), który do dziś stanowi jeden z najcenniejszych elementów wnętrza.
Po wysiedleniu ludności łemkowskiej w ramach akcji „Wisła” w 1947 roku mieszkańcy opuścili cerkiew, która zaczęła niszczeć. Przez pewien czas sporadycznie odprawiano w niej msze rzymskokatolickie dla nowych osadników. W 1952 roku zapadła nawet decyzja o jej rozbiórce, jednak dzięki protestom mieszkańców świątynię udało się ocalić.
Przejęcie przez Kościół prawosławny i kolejne remonty
Po 1956 roku powracający Łemkowie przez długi czas zabiegali o możliwość korzystania z cerkwi. Przełom nastąpił w 1967 roku, kiedy obiekt objęli duchowni prawosławni. Dwa lata później, 29 lipca 1969 roku, cerkiew została oficjalnie przekazana Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu jako świątynia filialna parafii w Zdyni.
Od tego momentu przeprowadzono kilkakrotnie remonty cerkwi – bezpośrednio po 1969 roku, następnie w latach 1996–1999 oraz po 2004 roku. W 2010 roku zakończono remont dachu, zniszczonego przez silną burzę. Co ciekawe, prace te sfinansowano w ramach projektu ochrony podkowca małego – rzadkiego gatunku nietoperza, którego kolonia znajduje się na strychu budynku.
W drugiej dekadzie XXI wieku przeprowadzono kapitalny remont w ramach dużego projektu unijnego, poświęconego ochronie wschodniosłowiańskiego dziedzictwa kulturowego. Po zakończeniu prac cerkiew została uroczyście poświęcona 21 lipca 2019 roku przez arcybiskupa przemyskiego i gorlickiego Paisjusza.
Architektura – nietypowa forma drewnianej cerkwi
Cerkiew w Koniecznej jest świątynią drewnianą, orientowaną i trójdzielną. Jej konstrukcja wyróżnia się na tle innych cerkwi regionu. Dolną część wieży wykonano w konstrukcji zrębowej, natomiast górnej nadano charakter szkieletowy. Wieżę obito blachą i zwieńczono hełmem z krzyżem.
Nawa, wzniesiona na planie kwadratu, została oszalowana. Prezbiterium ma formę wieloboczną i jest częściowo oszalowane, a w tylnej części obite blachą. Dachy mają formę kalenicową i pokrywa je blacha, co odróżnia świątynię od wielu starszych cerkwi krytych gontem. Warto porównać to z cerkwią św. Michała Archanioła w Brunarach.
Wnętrze cerkwi i unikalny ikonostas
Wnętrze cerkwi zachwyca bogactwem wystroju. Ściany i sufit pokrywają polichromie, które nadają przestrzeni sakralnej wyjątkowy charakter. Najcenniejszym elementem wyposażenia jest ikonostas o rzadko spotykanym, schodkowym układzie ikon. Przywieziono go do Koniecznej w 1912 roku i do dziś stanowi centralny punkt wnętrza.
Zachowany wystrój cerkwi pozwala odczuć ciągłość tradycji liturgicznej, mimo burzliwej historii obiektu i zmieniających się funkcji świątyni.
Cmentarz i otoczenie świątyni
Obok cerkwi znajduje się cmentarz parafialny, na którym zachowało się kilka starych, kamiennych nagrobków. Wydzielono tu również kwaterę żołnierzy poległych w czasie I wojny światowej, co dodatkowo podkreśla historyczne znaczenie tego miejsca.
Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 20 czerwca 1994 roku, co zapewniło jej ochronę prawną i potwierdziło wysoką wartość kulturową.
Święto patronalne i znaczenie cerkwi dziś
Uroczystość patronalna ku czci św. Bazylego Wielkiego obchodzona jest 14 stycznia (1 stycznia według starego kalendarza). Dla lokalnej społeczności cerkiew pozostaje ważnym miejscem modlitwy, tożsamości i pamięci o przeszłości Łemkowszczyzny.
Dziś cerkiew w Koniecznej to nie tylko czynna świątynia prawosławna, ale także cenny zabytek drewnianej architektury sakralnej, który warto odwiedzić, podróżując po Beskidzie Niskim i pograniczu polsko-słowackim.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
