Cerkiew w Jastrzębiku – historia i zabytki regionu
Na malowniczym wzgórzu w Jastrzębiku znajduje się jedna z ciekawszych świątyń drewnianych Beskidu Niskiego – cerkiew św. Łukasza Ewangelisty. To dawna cerkiew greckokatolicka, która dziś pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego. Obiekt zachwyca harmonijną bryłą, interesującymi rozwiązaniami architektonicznymi oraz bogatym wnętrzem, a jednocześnie pozostaje miejscem wciąż mało znanym szerokiemu gronu turystów.
Historia cerkwi – od XVII wieku do współczesności
Pierwsze wzmianki o cerkwi w Jastrzębiku pochodzą z 1651 roku. Właśnie wtedy biskup krakowski Piotr Gembicki uposażył miejscową parafię greckokatolicką. Prawdopodobnie już wówczas istniała tu pierwsza świątynia, choć nie zachowały się o niej szczegółowe informacje.
Obecna cerkiew została wzniesiona w 1837 roku, częściowo z wykorzystaniem materiałów pochodzących z wcześniejszego budynku. W drugiej połowie XIX wieku, w latach 1856–1886, świątynia była przebudowywana i stopniowo zyskiwała swój dzisiejszy kształt. Po wysiedleniach ludności łemkowskiej w ramach Akcji „Wisła” obiekt przejął kościół katolicki. W 1951 roku erygowano tu parafię rzymskokatolicką, a cerkiew zaczęła pełnić funkcję kościoła parafialnego.
Architektura – wydłużony układ i przesunięta wieża
Cerkiew św. Łukasza w Jastrzębiku jest przykładem zachodnio-łemkowskiej architektury cerkiewnej typu północno-zachodniego. Świątynia została zaprojektowana w wydłużonym, trójdzielnym układzie i wzniesiona w drewnianej konstrukcji zrębowej. Cały budynek obito gontem, co nadaje mu spójny i tradycyjny charakter.
Składa się z zamkniętego prezbiterium, szerokiej nawy oraz wydłużonego babińca. Przy prezbiterium znajduje się niewielka zakrystia. Dach nad nawą ma formę namiotową, natomiast nad przedsionkiem i prezbiterium zastosowano dach kalenicowy, wielopołaciowy. Całość wieńczą baniaste hełmy z pozornymi latarniami i żelaznymi krzyżami.
Cechą szczególnie wyróżniającą cerkiew w Jastrzębiku jest nietypowe usytuowanie jednej z wież. Nie znajduje się ona bezpośrednio nad babińcem, lecz została przesunięta i ustawiona obok jego zachodniej ściany. Wieża ma konstrukcję słupową, lekko pochyłe ściany oraz nadwieszoną izbicę, a u jej podstawy znajdują się charakterystyczne zachaty.
Wnętrze – polichromia i rzadkie ikony
Wnętrze cerkwi zachowało wyjątkowo cenny wystrój. Ściany zdobi polichromia ornamentalno-figuralna wykonana w 1861 roku, która nadaje przestrzeni lekkości i barwności. Szczególną uwagę przyciąga niemal kompletny ikonostas barokowo-klasycystyczny z przełomu XVIII i XIX wieku.
W ikonostasie znajdują się cenne XVIII-wieczne ikony, w tym św. Mikołaja oraz Chrystusa Nauczającego. Rzadko spotykanym przedstawieniem jest ikona Chrystusa w Grobie, należąca do największych unikatów tej świątyni. Na chórze zachował się fragment wcześniejszego ikonostasu, dziś pełniący funkcję balustrady. W nawie można zobaczyć także ikonę św. Jozafata Kuncewicza.
Wśród dzieł wyróżnia się dokładnie datowana ikona „Chrystus Dobry Pasterz” z 1775 roku, wykonana w stylu barokowo-ludowym. Dodatkową wartość mają ikony Deesis z apostołami z połowy XVII wieku, w których widoczne są silne wpływy tradycji bizantyjskiej.
Brama-dzwonnica i otoczenie cerkwi
Teren cerkwi otacza drewniane ogrodzenie, które podkreśla jej kameralny charakter. Do wnętrza prowadzi drewniana brama-dzwonnica z początku XX wieku, wzniesiona w konstrukcji słupowej. W jej wnętrzu zawieszono dzwon ufundowany przez mieszkańców z okazji setnej rocznicy objawień w Lourdes. Po raz pierwszy zadzwonił on w 1958 roku.
Położenie cerkwi na wzgórzu sprawia, że obiekt prezentuje się niezwykle malowniczo, a jego sylwetka harmonijnie wpisuje się w krajobraz Beskidu Niskiego.
Dlaczego warto odwiedzić cerkiew w Jastrzębiku?
Cerkiew św. Łukasza Ewangelisty w Jastrzębiku to miejsce, w którym spotykają się historia, duchowość i sztuka sakralna. Nietypowe rozwiązania architektoniczne, bogate wnętrze oraz spokojne otoczenie czynią z niej idealny punkt dla osób zainteresowanych dziedzictwem Łemkowszczyzny.
To także doskonały przykład tego, jak dawne cerkwie greckokatolickie funkcjonują dziś jako kościoły rzymskokatolickie. Zachowują jednocześnie swój oryginalny charakter i wyjątkową wartość historyczną.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
