Cerkiew Soboru NMP w Hłomczy
Cerkiew Soboru Najświętszej Maryi Panny w Hłomczy to drewniana, trójdzielna świątynia greckokatolicka z 1859 roku. Znajduje się na niewielkim wzgórzu w centrum wsi. Zastąpiła ona starszą cerkiew, wizytowaną jeszcze w 1836 roku przez biskupa Jana Snihurskiego. W 1910 roku została gruntownie odnowiona. W tym samym czasie, tuż obok niej, wzniesiono także murowaną, parawanową dzwonnicę. Do dzisiaj w niej wiszą trzy dzwony – dwa z XIX wieku oraz najstarszy, pochodzący z 1668 roku.
Parafia hłomczańska, której początki sięgają XV wieku, należała początkowo do greckokatolickiego dekanatu birczańskiego. Po I wojnie światowej trafiła do dekanatu sanockiego. W 1934 roku włączono ją do Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny, a pod jej opieką znajdowały się także filialne cerkwie w Łodzinie i Mrzygłodzie. Po II wojnie światowej, wraz z wysiedleniem większości mieszkańców do obwodu tarnopolskiego, świątynię przejęli katolicy. Następnie – od 1960 do 1990 roku – użytkowali ją prawosławni. Dopiero w 1990 roku, po reaktywowaniu parafii greckokatolickiej, przywrócono pierwotny charakter liturgiczny świątyni, nadając jej dodatkowo drugiego patrona – proroka Eliasza.
Otoczenie cerkwi
Świątynia została również ulokowana na Podkarpackim Szlaku Architektury Drewnianej, co podkreśla jej wartość historyczną i artystyczną. W otoczeniu cerkwi zachował się dawny cmentarz cerkiewny, fragmenty kamiennego ogrodzenia oraz dwa imponujące, kilkusetletnie dęby, nazywane przez mieszkańców Cyrylem i Metodym. Według dendrologów liczą one odpowiednio około 800 i 700 lat. Co ciekawe, podczas II wojny światowej starszy z nich, Cyryl, służył Niemcom jako naturalna wieżyczka obserwacyjna granicy biegnącej wówczas na Sanie.
Architektura obiektu
Pod względem architektonicznym cerkiew reprezentuje typ trójdzielny, orientowany, wzniesiony w konstrukcji zrębowej na kamiennej podmurówce. Ściany obito pionowym deskowaniem, a bryłę zwieńczono dwuspadowymi dachami pokrytymi blachą. Nawa – szersza od prezbiterium – nakryta jest dachem półszczytowym z sześcioboczną wieżyczką na sygnaturkę. Prezbiterium i zakrystię ujęto w niższe dachy trójpołaciowe. Kompozycja bryły jest zwarta, z dominacją części środkowej. To dobrze wpisuje się w zjawisko latynizacji cerkwi – popularne od końca XVIII wieku na terenach dawnej Rzeczypospolitej. Przejawiało się ono m.in. w upodobnieniu form bryłowych do kościołów łacińskich, co widać choćby w sposobie kształtowania dachów i zredukowaniu roli babińca.
Wnętrze świątyni
Wnętrze cerkwi przykrywają płaskie stropy, a od zachodu rozciąga się chór muzyczny wsparty na czterech drewnianych kolumnach. Wystrój do dziś zachował neobarokowy ikonostas z początku XX wieku, a także cenne wyposażenie o charakterze późnobarokowym, w tym zabytkowe antepedia czy bogato zdobione carskie wrota z medalionami ewangelistów. W prezbiterium uwagę przyciąga ołtarz z przedstawieniem ofiary Abrahama, zwieńczony baldachimem. Wnętrze zdobi również ornamentalno-figuralna polichromia, nadająca całości wyjątkowy charakter.
Inne informacje
Dawne wyposażenie cerkwi obejmowało również XVII-wieczne ikony pochodzące ze starszego hłomczańskiego obiektu. Po 1945 roku trafiły one do ukraińskiego muzeum „Łemkiwszczyna” w Sanoku. Obecnie znajdują się w zbiorach Muzeum Historycznego w Sanoku. Z Hłomczą związane są także liczne zabytki piśmiennictwa cerkiewnego: statut Bractwa Cerkiewnego z 1677 roku, księgi urzędu wójtowskiego z lat 1664–1846 czy królewskie przywileje z początku XVIII wieku. Zachowane starodruki liturgiczne z XVII i XVIII wieku przekazano w latach dziewięćdziesiątych do Archiwum Archidiecezji Greckokatolickiej w Przemyślu.
Dziś cerkiew w Hłomczy można oglądać z zewnątrz przez cały rok. Zwiedzanie wnętrza jest możliwe po wcześniejszym kontakcie z parafią. Położenie na wzgórzu, otoczenie starodrzewia i malownicza panorama doliny Sanu czynią z niej jeden z najpiękniejszych zabytków sakralnych w okolicach Sanoka.
Źródła:
[1] https://zabytek.pl/
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
