Cerkiew w Górzance – architektura i historia regionu

Cerkiew św. Paraskewy w Górzance to jedna z najcenniejszych drewnianych świątyń sakralnych Bieszczadów. Obiekt znajduje się we wsi Górzanka, w gminie Solina, w województwie podkarpackim. Dawniej była to cerkiew greckokatolicka, natomiast obecnie pełni funkcję rzymskokatolickiego kościoła parafialnego pw. Wniebowstąpienia Pana Jezusa.

Świątynia położona jest malowniczo na zboczu wzgórza, w otoczeniu starych dębów, przy drodze prowadzącej z Wołkowyji do Baligrodu.

Najstarsze świątynie i fundacja obecnej cerkwi

Pierwsza wzmianka o cerkwi w Górzance pochodzi z 1599 roku. Stała ona wówczas na wzgórzu zwanym Bylite i spłonęła przed 1718 rokiem. W tym samym miejscu wzniesiono kolejną drewnianą cerkiew, która również z czasem przestała spełniać swoją funkcję.

Budowę obecnej świątyni rozpoczęto w 1835 roku. Fundatorem był Feliks Giebułtowski, ówczesny właściciel wsi. Cerkiew poświęcono 10 września 1838 roku pod wezwaniem św. Paraskewy.

Remonty i zmiana obrządku

W 1912 roku świątynia przeszła gruntowny remont. Wzmocniono ściany lisicami, wymieniono pokrycie dachowe z gontu na blachę oraz wykonano polichromię figuralną autorstwa Włodzimierza Pawlikowskiego.

Po II wojnie światowej, w 1948 roku, cerkiew przejął Kościół rzymskokatolicki. Początkowo pełniła funkcję kościoła filialnego, a od 1969 roku stała się kościołem parafialnym pw. Wniebowstąpienia Pana Jezusa w dekanacie Solina.

Bryła i konstrukcja

Cerkiew w Górzance jest świątynią orientowaną, drewnianą, o konstrukcji zrębowej. Składa się z nawy i prezbiterium, do którego od północy przylega zakrystia. Prezbiterium wzniesiono na planie kwadratu, natomiast nawa jest szersza i prostokątna.

Od zachodu znajduje się przedsionek o konstrukcji słupowej, nad którym wznosi się niewielka wieżyczka. Nad nawą umieszczono sygnaturkę z cebulastym hełmem, a nad przedsionkiem czworoboczną wieżyczkę z dachem namiotowym. Dachy świątyni pokryto blachą.

Ściany zewnętrzne oszalowano deskami i wzmocniono lisicami, które zapobiegają ich wypaczaniu.

Wnętrze i wyjątkowy ikonostas

Najcenniejszym elementem wyposażenia cerkwi w Górzance jest unikatowy w skali kraju ikonostas. Powstał on prawdopodobnie w pierwszej połowie XVIII wieku i już w 1752 roku był wymieniany w spisie inwentarza.

Ikonostas wykonano w formie płaskorzeźbionych, polichromowanych postaci wyciętych z desek. Według lokalnej tradycji wyrzeźbił go miejscowy artysta z jednego pnia lipy. Na początku XX wieku uznano go za niekanoniczny i rozmontowano. Jego elementy rozmieszczono w różnych częściach świątyni.

Na pierwotnym miejscu pozostała jedynie Grupa Pasyjna na belce tęczowej. W latach 2005–2010 ikonostas został zrekonstruowany, zachowując jego pierwotny charakter.

Polichromia i wyposażenie

Ściany i stropy cerkwi pokrywa polichromia figuralna i architektoniczna z 1912 roku. Wnętrze uzupełniają ołtarz główny oraz dwa ołtarze boczne z czasu budowy świątyni. Jeden z nich pochodzi z nieistniejącego dziś kościoła w Wołkowyji i zawiera obraz św. Ignacego Loyoli z początku XIX wieku.

W cerkwi zachowały się także:

• późnobarokowy krucyfiks z XVIII wieku,
• dwa cynowe lichtarze z XVIII wieku,
• ludowe krzyże procesyjne z XIX wieku,
• rzeźbione konfesjonały w nawie.

Dzwonnica i otoczenie cerkwi

Przy świątyni stoi murowana, parawanowa dzwonnica z drugiej połowy XIX wieku. Zachowały się w niej dwa dzwony, z których jeden nosi datę 1744. W 2011 roku umieszczono na niej tablicę pamiątkową poświęconą ks. Adamowi Bieleckiemu, wybitnemu duchownemu pochodzącemu z Górzanki.

Obok cerkwi znajduje się dawny cmentarz z kilkoma historycznymi nagrobkami, w tym nagrobek Maksyma Pietraża z 1875 roku.

Znaczenie cerkwi w Górzance

Cerkiew św. Paraskewy w Górzance stanowi reprezentatywny przykład drewnianej architektury sakralnej regionu. O jej wyjątkowości decydują nie tylko walory architektoniczne, ale przede wszystkim unikatowy, rzeźbiony ikonostas oraz harmonijne wpisanie świątyni w krajobraz Bieszczadów.

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających i pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków kultury sakralnej Podkarpacia.

SERIA: DREWNIANYM SZLAKIEM

Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.

Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.

→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”