Cerkiew w Czarnej
Cerkiew św. Dymitra w Czarnej to jeden z cenniejszych przykładów łemkowskiej architektury sakralnej w powiecie gorlickim. Choć dziś świątynia pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego, jej bryła i wnętrze wciąż czytelnie nawiązują do tradycji Kościoła wschodniego. Co istotne, obiekt zachował autentyczny charakter, mimo licznych przekształceń i burzliwej historii regionu.
Dzięki zaangażowaniu lokalnej społeczności cerkiew przetrwała okres powojennych zawirowań i do dziś pozostaje ważnym elementem krajobrazu kulturowego Beskidu Niskiego.
Powstanie cerkwi i pierwsze przekształcenia
Cerkiew pod wezwaniem św. Dymitra Męczennika w Czarnej została wzniesiona w 1764 roku. Była to świątynia greckokatolicka, służąca miejscowej ludności łemkowskiej. Jej układ przestrzenny od początku podporządkowano wymogom liturgii Kościołów wschodnich.
W pierwszej połowie XIX wieku cerkiew została istotnie przebudowana. Przede wszystkim wydłużono prezbiterium, co wpłynęło na proporcje całej bryły. W tym okresie wykonano również polichromię wnętrza oraz część obecnego wyposażenia.
Losy świątyni w XX wieku
W 1930 roku przeprowadzono kolejny remont cerkwi. Następne prace konserwatorskie wykonano w latach 90-tych XX wieku. Co ważne, po II wojnie światowej cerkiew nie została zniszczona ani zamieniona na magazyn, jak wiele podobnych obiektów w regionie.
Stało się tak dzięki postawie nowych mieszkańców, przesiedlonych tu m.in. z Sokala i Krystynopola. Sami dotknięci doświadczeniem deportacji, uszanowali dziedzictwo kulturowe wysiedlonych Łemków. Dzięki temu świątynia zachowała swoją formę i funkcję sakralną.
Obecnie cerkiew służy jako kościół filialny Matki Bożej Nieustającej Pomocy parafii rzymskokatolickiej w Brunarach.
Architektura cerkwi
Cerkiew w Czarnej reprezentuje łemkowski typ północno-zachodni w starszym wariancie. Jest to budowla orientowana, drewniana, wzniesiona w konstrukcji zrębowej. Układ przestrzenny tworzą trzy zasadnicze części: prezbiterium, nawa oraz babiniec, rozmieszczone na jednej osi.
Prezbiterium oddziela od nawy ikonostas. Od wschodu dobudowano zakrystię. Od zachodu znajduje się przedsionek, a nad babińcem wznosi się wieża o konstrukcji słupowo-ramowej, z pochyłymi ścianami i lekko nadwieszoną izbicą.
Ściany cerkwi obito gontem, natomiast izbicę wieży oszalowano pionowymi deskami. Dachy pokryto blachą. Nad prezbiterium znajduje się dach kalenicowy, nad nawą dach namiotowy, dwukrotnie łamany, a nad wieżą dach namiotowy. Całość wieńczą baniaste hełmy z pozornymi latarniami i metalowymi krzyżami.
Wyposażenie i wnętrze
Wnętrze cerkwi przykrywają kopuły namiotowe nad nawą i prezbiterium oraz płaski strop nad babińcem. Nawę dodatkowo wzmocniono ściągiem krzyżowym. Całość zdobi polichromia ornamentalno-architektoniczna z pierwszej połowy XIX wieku.
Najcenniejszym elementem wyposażenia jest kompletny barokowy ikonostas z XVIII wieku. Na północnej ścianie znajduje się ołtarzyk z ikoną Matki Bożej Hodigitria, pochodzącą z wcześniejszego, XVII-wiecznego ikonostasu. Na klejmach widoczne są postacie proroków ze zwojami pism, a także św. Anna i św. Joachim.
Na uwagę zasługuje również dekoracyjny portal prowadzący z prezbiterium do zakrystii, ozdobiony kolumienkami.
Otoczenie cerkwi
Teren wokół cerkwi otacza niski kamienny murek z bramką. Powyżej świątyni znajduje się czynny cmentarz, na którym zachowało się kilka dawnych kamiennych nagrobków. W pobliżu cerkwi stoi także figura Chrystusa Frasobliwego oraz ażurowa dzwonnica z lat 70-tych XX wieku.
Całość tworzy spójny i czytelny zespół sakralny, harmonijnie wpisany w krajobraz miejscowości Czarna.
Cerkiew dziś
Dziś dawna cerkiew św. Dymitra w Czarnej pełni funkcję kościoła filialnego i pozostaje dostępna dla wiernych oraz zwiedzających. Jest ważnym świadectwem wielokulturowej historii regionu oraz przykładem udanego zachowania dziedzictwa łemkowskiego.
Dla osób zwiedzających Beskid Niski stanowi ciekawy punkt na trasie wędrówek śladami dawnej architektury cerkiewnej.
Drewniane dziedzictwo – cerkwie, kościoły, skanseny itp.
Ten artykuł jest częścią cyklu poświęconego drewnianej architekturze. Na Travelseries znajdziesz szczegółowe opisy zabytkowych cerkwi, kościołów, dzwonnic oraz parków etnograficznych nie tylko z Polski. Jeżeli chcesz zobaczyć pełny przewodnik po tej wyjątkowej części dziedzictwa kulturowego, przejdź do strony głównej projektu.
→ Przejdź do przewodnika „Drewnianym szlakiem”
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
