Cerkiew w Bereście
Cerkiew pw. św. św. Kosmy i Damiana w Bereście to jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych Beskidu Niskiego. Świątynia została wzniesiona w 1842 roku jako cerkiew greckokatolicka i do dziś zachwyca doskonałym wyglądem oraz bogactwem wnętrza. Obecnie pełni funkcję rzymskokatolickiego kościoła parafialnego pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Co istotne, obiekt znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej w województwie małopolskim, dzięki czemu regularnie odwiedzają go miłośnicy zabytków i historii regionu.
Historia świątyni i losy Berestu
Początki Berestu sięgają końca XVI wieku, kiedy wieś została lokowana na prawie wołoskim na terenie tzw. Kresu Muszyńskiego, należącego do biskupów krakowskich. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1634 roku. Przez wieki lokalna ludność zajmowała się rolnictwem, hodowlą bydła oraz produkcją węgla drzewnego dla pobliskiej huty. Funkcjonował tu także młyn, folusz i karczma.
W okresie międzywojennym Berest zamieszkiwali Łemkowie, Polacy i Żydzi. Działała szkoła oraz czytelnia im. Kaczkowskiego. Dramatyczny przełom nastąpił w latach 1945–1947, kiedy w ramach Akcji „Wisła” miejscowa ludność łemkowska została wysiedlona. Wówczas cerkiew zmieniła swoje przeznaczenie i po 1951 roku stała się kościołem parafialnym rzymskokatolickim.
Architektura – klasyczny przykład cerkwi łemkowskiej
Cerkiew w Bereście reprezentuje północno-zachodni typ architektury łemkowskiej w młodszym wariancie. Jest świątynią orientowaną, z prezbiterium skierowanym na wschód. Budynek wzniesiono w drewnianej konstrukcji zrębowej i zaplanowano w układzie trójdzielnym: prezbiterium, nawa oraz babiniec.
Prezbiterium zamknięto trójbocznie, natomiast nawa i babiniec mają rzut zbliżony do kwadratu. Nad babińcem wznosi się charakterystyczna wieża słupowo-ramowa o lekko pochyłych ścianach, zwieńczona pseudoizbicą. Słupy wieży obejmują zachodnią część babińca, a całość otacza zachata. Ściany obito gontem, natomiast izbica została oszalowana pionowo.
Dachy mają formę namiotową i są dziś kryte blachą, choć pierwotnie pokrywał je gont. Nad wszystkimi częściami wznoszą się jednolite, ośmioboczne hełmy baniaste z latarniami pozornymi i żelaznymi krzyżami, co nadaje bryle harmonijny i spójny wygląd.
Wyjątkowe wnętrze pełne sztuki i historii
Wnętrze cerkwi w Bereście uchodzi za jedno z najlepiej zachowanych w regionie. Nad nawą i prezbiterium znajdują się stropy z fasetami, natomiast w babińcu zachował się strop płaski. Ściany pokrywa bogata polichromia figuralno-ornamentalna wykonana w latach 1922–1928, która do dziś przyciąga uwagę detalem i kolorystyką.
Między prezbiterium a nawą znajduje się kompletny XIX-wieczny ikonostas, zestawiony z ikon pochodzących z XVII i XVIII wieku. W prezbiterium umieszczono ołtarz z XIX wieku, w którego boczne ściany wkomponowano starsze, siedemnastowieczne ikony. W nawie znajdują się dwa barokowe ołtarze boczne z XVIII wieku.
Szczególne znaczenie ma słynąca łaskami ikona Opieki Bogurodzicy (Pokrow) z 1721 roku, umieszczona w lewym ołtarzu bocznym. Obraz ten pierwotnie znajdował się w cerkwi w Izbach i był otaczany silnym kultem zarówno przez Łemków, jak i Polaków. Według tradycji w 1771 roku modlił się przed nim generał Kazimierz Pułaski. Ikonę przeniesiono do Berestu w 1955 roku, a w latach 80-tych XX wieku działacze „Solidarności” ofiarowali jej złotą koronę jako wotum wdzięczności.
Otoczenie cerkwi i współczesna dzwonnica
Świątynię otacza kamienny mur z drewnianą bramką zwieńczoną baniastym hełmem, nawiązującym stylistycznie do kopuł cerkwi. Po zewnętrznej stronie muru znajduje się drewniana dzwonnica wzniesiona w 2003 roku według projektu Zygmunta Lewczuka. Choć na Łemkowszczyźnie dzwony tradycyjnie umieszczano w wieży cerkwi, nowa dzwonnica doskonale wpisuje się w historyczne otoczenie i stanowi przykład udanego połączenia współczesnej architektury z zabytkiem.
Dlaczego warto odwiedzić cerkiew w Bereście?
Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Bereście uznawana jest za jedną z najpiękniejszych świątyń w Beskidzie Niskim. Zachwyca nie tylko architekturą, ale także wyjątkowo bogatym i autentycznym wnętrzem. To miejsce, w którym historia Łemkowszczyzny, duchowość i sztuka sakralna tworzą spójną całość.
Świątynia położona jest bezpośrednio przy drodze Grybów – Krynica-Zdrój, co ułatwia dojazd. Zwiedzanie możliwe jest po uzgodnieniu na plebanii znajdującej się naprzeciwko cerkwi. Wizyta w Bereście to doskonała okazja, by lepiej poznać dziedzictwo kulturowe regionu i zatrzymać się na chwilę refleksji.
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.