Cerkiew w Andrzejówce
W sercu doliny Popradu, tuż przy drodze prowadzącej do Muszyny, stoi drewniana cerkiew Zaśnięcia Bogarodzicy w Andrzejówce. Ten skromny, a zarazem pełen uroku zabytek przypomina o wielokulturowej przeszłości regionu. Dziś pełni funkcję kościoła filialnego pw. Najświętszej Maryi Panny parafii w Miliku, a jednocześnie jest częścią Szlaku architektury drewnianej w województwie małopolskim.
Historia i chronologia
Początki parafii i wcześniejsze świątynie: Pierwsze wzmianki o parafii w Andrzejówce sięgają średniowiecza — założono ją już w 1352 roku. Na przełomie XV i XVI wieku parafia przeszła w ręce Kościoła Wschodniego, a od 1575 roku miała charakter greckokatolicki. Możliwe, że na miejscu obecnej świątyni stała starsza, XVII- lub XVIII-wieczna cerkiew.
Budowa obecnej świątyni
Obecną budowlę prawdopodobnie wzniesiono w latach 186–1864. Istnieją jednak hipotezy, że w tym czasie dokonano rozbudowy lub gruntownej przebudowy starszej konstrukcji.
Remonty i zmiany użytkowania: Świątynia była wielokrotnie remontowana – udokumentowane prace miały miejsce m.in. w latach 1874, 1925, 1967, 1978, 1988 i 1998. Po 1947 roku, w wyniku przesiedleń ludności łemkowskiej, cerkiew przejęto i zaadaptowano do potrzeb kościoła rzymskokatolickiego; od tego czasu funkcjonuje jako kościół filialny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.
Architektura zewnętrzna
Cerkiew jest przykładem lokalnej, drewnianej architektury sakralnej. To budowla zrębowa, orientowana i trójdzielna: prezbiterium z zakrystią, szersza, kwadratowa nawa oraz słupowa wieża o pochyłych ścianach. Ściany pokryto gontem, a dachy mają formę namiotową, zwieńczone makowicami i pozornymi latarniami. Wieża obejmuje babiniec, przedsionek i zahatę. Całość osadzono na tradycyjnych rozwiązaniach konstrukcyjnych charakterystycznych dla beskidzkiej i łemkowskiej tradycji budowy cerkwi.
Wyposażenie i wnętrze
Wnętrze zdobi XIX‑wieczna polichromia ornamentalna, a centrum liturgicznego wnętrza stanowi ikonostas z początku XIX wieku, o wyraźnych cechach rokokowych. Część ikon w ikonostasie została przemalowana w 1874 roku przez Victora (Victorina) Zompfa z Bardiowa. W nawie zachowały się nastawy dwóch XVIII‑wiecznych ołtarzy, przedstawiające ukrzyżowanie oraz zdjęcie z krzyża. Warto zwrócić uwagę na feretrony z wizerunkami Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz św. Barbary. Szczególnie interesującym eksponatem jest tzw. „dzwon Ewy” – metalowa sztaba z nawierconymi otworami, podwieszona pod stropem, na której grano metalowymi młoteczkami.
Otoczenie i elementy dodatkowe
Cerkiew otacza niski mur z kamienia łamanego, nakryty gontowym daszkiem. Na terenie przycerkiewnym znajduje się cmentarz oraz pomnikowe, kilkusetletnie lipy – drzewa uznane za pomniki przyrody. W okolicy Andrzejówki spotkamy także połemkowskie drewniane spichlerze z przełomu XVIII i XIX wieku oraz źródła mineralne klasyfikowane jako szczawy, zawierające m.in. związki wapnia, magnezu, potasu i żelaza.
Znaczenie i wartość zabytkowa
Cerkiew Zaśnięcia Bogarodzicy jest ważnym przykładem drewnianej sakralnej architektury południowej Małopolski. Jej obecność na Szlaku architektury drewnianej podkreśla walory historyczne i kulturowe obiektu. Budowla łączy elementy lokalnych tradycji budowlanych z bogatym wnętrzem artystycznym, co czyni ją atrakcyjną zarówno dla badaczy, jak i turystów.
Jak zwiedzać i co zobaczyć
Przyjeżdżając do Andrzejówki warto zatrzymać się na chwilę, by obejrzeć z zewnątrz drewnianą formę cerkwi, mur przycerkiewny i lipy. Wnętrze odsłania ciekawe przykłady polichromii i ikonostasu – zwróć uwagę na ikonę Matki Bożej i świętego Mikołaja oraz na instrument zwany dzwonem Ewy. Po spacerze warto również obejrzeć okoliczne spichlerze i poszukać lokalnych źródeł mineralnych.
Podsumowanie
Cerkiew Zaśnięcia Bogarodzicy w Andrzejówce to świadek długiej i złożonej historii regionu – sakralna budowla drewniana, która przetrwała przebudowy, remonty i zmiany użytkowników. Jej architektura i wyposażenie odzwierciedlają bogactwo tradycji łemkowskiej i ogólną historię Małopolski. Dla miłośników zabytków drewnianych oraz podróżników odwiedzających szlak Popradu, jest to punkt obowiązkowy.
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.
Jeżeli masz ochotę wesprzeć moją pracę wirtualną kawą ☕ — poniżej możesz to zrobić. Dziękuję!
