Cerkiew Opieki Matki Bożej w Hańczowej
Cerkiew pod wezwaniem Opieki Matki Bożej w Hańczowej to jedna z najpiękniej zachowanych cerkwi łemkowskich w Polsce. Świątynia znajduje się w centrum wsi Hańczowa i należy do dekanatu Krynica diecezji przemysko-gorlickiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Co więcej, obiekt leży na małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej.
Już od pierwszego spojrzenia cerkiew przyciąga uwagę harmonijną bryłą oraz starannie odrestaurowanym detalem. Dlatego jest dziś uznawana za wzorcowy przykład drewnianej architektury sakralnej Łemkowszczyzny.
Od XVII wieku do czasów współczesnych
Pierwsza cerkiew w Hańczowej istniała już w XVII wieku. Według części źródeł prezbiterium mogło powstać w 1644 roku. Obecny budynek wzniesiono jednak w pierwszej połowie XIX stulecia, na miejscu starszej świątyni. Co istotne, wieża może pochodzić jeszcze z XVIII wieku.
Cerkiew gruntownie odnawiano w 1871 roku, a następnie w latach 1960–1968. Największe i najbardziej kompleksowe prace konserwatorskie prowadzono jednak w latach 1989–2012. Dzięki nim świątynia odzyskała dawny blask.
Do 1947 roku cerkiew była świątynią greckokatolicką. Po Akcji „Wisła” służyła przez krótki czas wiernym obrządku łacińskiego. Mimo tego postępowała jej dewastacja. W 1956 roku zapadła nawet decyzja o rozbiórce budynku i wywiezieniu wyposażenia do Łańcuta.
Cerkiew ocalała dzięki powrotowi kilku wysiedlonych rodzin. To właśnie oni własnymi siłami rozpoczęli remont. W 1958 roku erygowano w Hańczowej parafię prawosławną, a świątynia ponownie zaczęła pełnić funkcje liturgiczne.
Klasyczny typ północno-zachodni
Cerkiew w Hańczowej reprezentuje młodszy wariant typu północno-zachodniego cerkwi łemkowskich. Jest budowlą orientowaną i trójdzielną. Składa się z prezbiterium, nawy oraz wieży z kruchtą.
Prezbitrium i nawę wzniesiono w konstrukcji zrębowej, natomiast wieżę wykonano w konstrukcji słupowo-ramowej. Prezbiterium jest wydłużone i zamknięte trójbocznie. Znajduje się przy nim zakrystia. Wieża ma pochyłe ściany i nadwieszoną izbicę, która dominuje nad bryłą świątyni.
Ściany cerkwi pobito gontem, natomiast izbicę oszalowano pionowymi deskami. Dachy kryje blacha. Nad nawą wznosi się dach namiotowy, a nad prezbiterium dach wielopołaciowy. Całość zwieńczają baniaste hełmy z pozornymi latarniami, charakterystyczne dla architektury łemkowskiej.
Polichromia, ikonostas i ołtarze
Wnętrze cerkwi zachwyca bogactwem dekoracji. Płaskie stropy oraz ściany pokrywa figuralno-ornamentalna polichromia z końca XIX wieku. Wykonali ją Antoni Bogdański wraz z synami – Michałem i Zygmuntem.
Na stropach przedstawiono sceny biblijne. W nawie ukazano Przemienienie Pańskie. Pod wieżą widoczna jest Matka Boża z Dzieciątkiem. W przedsionku natomiast przedstawiono Wypędzenie kupców ze świątyni. Na ścianach nawy znajdują się wizerunki świętych Cyryla i Metodego, Włodzimierza i Olgi oraz Heleny i Konstantyna.
Cerkiew zachowała dużą część oryginalnego wyposażenia z przełomu XVIII i XIX wieku. Najważniejszym elementem jest ikonostas, którego najstarsze partie mogą pochodzić jeszcze z XVIII wieku. W prezbiterium znajduje się barokowy ołtarz główny. W nawie umieszczono dwa ołtarze boczne: jeden z przedstawieniem zdjęcia z krzyża, drugi z ikoną Opieki Bogurodzicy.
Prace konserwatorskie i stan obecny
Pierwszą konserwację ikonostasu przeprowadzono w 1972 roku na miejscu. Niestety wykonano ją w sposób nieprofesjonalny, co doprowadziło do stopniowego niszczenia zabytku. Dlatego w latach 2006–2010 ikonostas został ponownie odrestaurowany w pracowni konserwatorskiej w Nowym Sączu.
Po 1989 roku kontynuowano prace przy polichromiach. Do 2011 roku odnowiono niemal wszystkie malowidła, z wyjątkiem tych w prezbiterium. Obecnie cerkiew uchodzi za jedną z najlepiej odrestaurowanych cerkwi łemkowskich w Polsce.
Otoczenie cerkwi i znaki pamięci
Teren wokół świątyni otacza ogrodzenie, w które wkomponowano oryginalną XIX-wieczną bramę. Obok cerkwi stoi granitowy krzyż, ustawiony w 1988 roku na pamiątkę tysiąclecia chrztu Rusi. Na ścianie świątyni zawieszono również brązową tablicę pamiątkową, poświęconą Łemkom wypędzonym w 1947 roku.
Cerkiew w Hańczowej dziś
Na mocy ustawy z 17 grudnia 2009 roku cerkiew stała się wyłączną własnością Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Dziś pełni funkcję parafialnej cerkwi prawosławnej i jest ważnym miejscem kultu oraz pamięci historycznej.
Jednocześnie pozostaje wyjątkową atrakcją turystyczną Małopolski. Dlatego warto ją odwiedzić, by lepiej poznać duchowe i kulturowe dziedzictwo Łemkowszczyzny.
Uwielbiam odkrywać miejsca, w których nie byłem. Chodzę po górach i podróżuję. Interesuje mnie historia, sport oraz etnografia. Zajmuję się także genealogią rodzinną.